☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Organoidlar va yadro

Darslar 13–14 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
13

Mitoxondriya, plastidalar, lizosomalar va sitoplazmaning boshqa organoidlari

Darslik: 41–43-betlar
MaqsadMitoxondriya, plastidalar, lizosomalar, vakuolalar va hujayra markazining tuzilishi hamda vazifalarini bilish.
Yangi so‘zlar
mitoxondriya · mitochondrionATF · ATPxloroplast · chloroplastlizosoma · lysosome
Tushuntirish

Mitoxondriya barcha eukariot hujayralarda bor; u ikki membranali: tashqi membrana silliq, ichki membrana burmalar — kristalar hosil qiladi, ularda energiya almashinuvi fermentlari joylashgan. Ichki bo‘shliqda (matriksda) o‘z halqasimon DNKsi, RNK va ribosomalari bor, shuning uchun mitoxondriya yarim avtonom va bo‘linib ko‘payadi; uning asosiy vazifasi ATF sintezi. Plastidalar faqat o‘simlik hujayralariga xos: xloroplastda fotosintez (yashil xlorofill), xromoplastda gul va mevaga rang beruvchi karotinoidlar, leykoplastda (rangsiz) kraxmal to‘planadi; plastidalar bir-biriga aylanishi mumkin. Lizosoma — bir membranali pufakcha, ichida oqsil, uglevod va yog‘larni parchalovchi gidrolitik fermentlar bor; u oziq moddani hazm qiladi va eskirgan qismlarni yo‘q qiladi. O‘simlik vakuolasida hujayra shirasi (tuzlar, organik moddalar) bo‘lib, u suv kirishi va hujayra tarangligini (turgor) ta’minlaydi. Hujayra markazi sentriolalardan iborat, bo‘linishda bo‘linish urchug‘ini hosil qiladi.

Namunalar
Uchuvchi qushning ko‘krak mushaklarida mitoxondriyalar juda ko‘p, chunki ular ko‘p energiya (ATF) talab qiladi.
Pomidor pishganda xloroplastlar xromoplastlarga aylanadi: yashil rang xlorofilning yo‘qolishi va qizil karotinoidlar hosil bo‘lishi hisobiga qizil rangga o‘tadi.
Sinfda faoliyat

«Organoid vizitkasi». Har bir guruh bitta organoidni tanlab, uning «vizitkasi»ni (nomi, tuzilishi, vazifasi, qaysi hujayrada ko‘p) tayyorlaydi va qisqa taqdim etadi.

Mashq
1
Mitoxondriyaning asosiy vazifasi nima va u qaysi moddani sintezlaydi?
2
Plastidalarning uch xilini va ranglarini yozing.
3
Kartoshka tugunagi kunga chiqib turganda yashil tusga kiradi. Plastidalar bilan bog‘liq izoh bering.
4
Nima uchun mitoxondriya va xloroplastlar «yarim avtonom» organoidlar deyiladi?