ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Masalalar va o‘zgaruvchanlik

Darslar 58–59 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
58

3-amaliy mashg‘ulot: birikkan va jins bilan bog‘liq irsiylanishga doir masalalar yechish

Darslik: 157-bet
MaqsadBirikkan va jinsga bog‘liq irsiylanishga doir masalalarni yechish.
Yangi so‘zlar
birikkan irsiylanish · linked inheritancekrossingover foizi · crossing-over percentageX-bog‘langan gen · X-linked genetashuvchi · carrier
Tushuntirish

Birikkan genlarni masalada AB/ab ko‘rinishida yozamiz: chiziq ustidagi harflar bir xromosomada. To‘liq birikishda (krossingoversiz) AB/ab faqat ikki xil gameta — AB va ab beradi, shuning uchun AB/ab × ab/ab dan avlod 1:1 (AB/ab va ab/ab). Krossingover x % bo‘lsa, avlodning x % i yangi (krossingoverli) sinflarga tegishli, ular teng ikkiga bo‘linadi, qolgan (100 − x) % ota-onaga o‘xshash sinflar teng bo‘linadi. Jinsga bog‘liq masalada genotipni X va Y bilan yozing: XᴬXᵃ, XᴬY; Y xromosomada allel yo‘q deb olinadi, shuning uchun erkakda retsessiv X-bog‘langan gen darhol fenotipda ko‘rinadi. Qizlar X ni ikkala ota-onadan oladi, o‘g‘illar X ni faqat onadan, Y ni otadan oladi; shuning uchun belgi onadan o‘g‘ilga («xoch-xoch» irsiylanish) o‘tadi. Tashuvchi — retsessiv X-bog‘langan allelni olib yuradigan, o‘zi fenotipda ko‘rsatmaydigan ayol.

★Esda tuting
Krossingover x % bo‘lsa: yangi (krossover) sinflar x %, ota-onaga o‘xshash sinflar (100 − x) %; ikkalasi ham teng ikkiga bo‘linadi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dasturchi kod yozishdan oldin qadamlarni «kirish – amal – natija» sxemasi bilan chizadi, shunda xato qayerda ekani ko‘rinadi. Genetik masalada P → G → F sxemasi shunday ishlaydi: har qadam alohida yoziladi va xato tez topiladi.

Kim ishlatadi

Dasturchi algoritm sxemasini tuzadi, muhandis ish ketma-ketligini rejalashtiradi, genetik laboratoriyada chatishtirish sxemalarini yozadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kundalik ishning (masalan, maktabga tayyorlanish yoki xabar yuborish) qadamlarini strelkali sxema bilan yozing va qaysi qadamda xato bo‘lishi mumkinligini belgilang.

Namunalar
01002003004005004604604040AB/abab/abAb/abaB/abAvlod
AB/ab × ab/ab, krossingover 8 %, 1000 ta avlod: ota-onaga o‘xshash 1000 × 92 ÷ 100 = 920 (460 AB/ab va 460 ab/ab), krossingoverli 80 (40 Ab/ab va 40 aB/ab).
P: XʷXʷ × XᵂYXᵂY
XʷXᵂXʷXʷY
XʷXᵂXʷXʷY
Oq ko‘zli urg‘ochi drozofila (XʷXʷ) × qizil ko‘zli erkak (XᵂY): qizlar hammasi qizil ko‘zli (XᵂXʷ), o‘g‘illar hammasi oq ko‘zli (XʷY).
Sinfda faoliyat

«Sxema ustaxonasi». Juftlikda: 1) AB/ab × ab/ab (to‘liq birikish) va 2) XᴴXʰ × XʰY chatishtirishlarini sxema ko‘rinishida (P, G, F) yozing va nisbatlarni toping.

Mashq
1
AB/ab × ab/ab to‘liq birikishda avlod nisbati?
2
Oq ko‘zli urg‘ochi × qizil ko‘zli erkak drozofilada o‘g‘illar qanday ko‘zli bo‘ladi?
3
AB/ab × ab/ab, krossingover 20 %, 500 ta avlod. Krossingoverli individlar nechta?
4
Nima uchun retsessiv X-bog‘langan kasallik o‘g‘illarda tashuvchi onadan o‘tadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSifat muammosi va jarayonHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →