ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Ko‘payish xillari va jinsiy ko‘payish

Darslar 40–41 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
40

Tirik organizmlarning ko‘payish xillari

Darslik: 102–105-betlar
MaqsadJinssiz ko‘payish usullarini (bir va ko‘p hujayralilarda), ularning biologik ahamiyatini va klon tushunchasini bilish.
Yangi so‘zlar
jinssiz ko‘payish · asexual reproductionvegetativ ko‘payish · vegetative reproductionkurtaklanish · buddingklon · clone
Tushuntirish

Ko‘payish — hayotning davomiyligini ta’minlovchi xususiyat. Jinssiz ko‘payishda yangi organizm bitta ota-ona organizmning somatik hujayra yoki hujayralaridan mitoz bilan rivojlanadi, shu sababli avlod irsiy jihatdan ona organizmning nusxasi bo‘ladi — bunday genetik bir xil guruh klon deyiladi. Bir hujayralilarda: ikkiga bo‘linish (amyoba, evglena, tufelka, bakteriyalar), shizogoniya — ko‘p bo‘laklarga bo‘linish (xlorella, bezgak plazmodiysi), kurtaklanish (achitqi) va sporalar orqali ko‘payish. Ko‘p hujayralilarda: vegetativ ko‘payish (o‘simliklarda qalamcha, gajak, tugunak, piyozcha, ildizpoya, ildiz bachkisi orqali), kurtaklanish (chuchuk suv gidrasi), tana bo‘laklariga bo‘linish — fragmentatsiya (planariya, dengiz yulduzi) va sporalar. Afzalligi: tez ko‘payish, bitta organizm yetarli, yaxshi sifatli navlarni saqlash; kamchiligi: genetik xilma-xillik oz, shuning uchun muhit o‘zgarsa yoki kasallik tushsa butun klon zarar ko‘rishi mumkin. Hozir o‘simliklarni to‘qima kulturasi (mikroklonal ko‘paytirish) bilan, ba’zi hayvonlarni klonlash bilan ko‘paytirish usullari ishlab chiqilgan (1996-yilda Dolli qo‘yi klonlangan).

OrganizmlarJinssiz ko‘payish usullari
Bir hujayralilarikkiga bo‘linish (amyoba), shizogoniya (plazmodiy), kurtaklanish (achitqi), sporalar
Ko‘p hujayralilarvegetativ (qalamcha, ildizpoya, tugunak), kurtaklanish (gidra), bo‘laklanish (planariya), sporalar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Meva bog‘larida olma va o‘rik ko‘chatlari urug‘dan emas, payvandlash yoki qalamcha orqali ko‘paytiriladi. Urug‘dan o‘sgan daraxt mevasi onasidan farq qilishi mumkin, payvand esa navni aynan saqlaydi, chunki u jinssiz ko‘payish.

Kim ishlatadi

Ko‘chatchilik xo‘jaligi xodimi payvand qiladi, bog‘bon navni saqlab qoladi, mikrobiolog bakteriyalar ko‘payish tezligini o‘lchaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘chatchilik xodimiga yosh meva daraxtlari qanday va nima uchun ko‘paytirilishi haqida beradigan ikki savolingizni yozing.

Namunalar
Kartoshka tugunagidan unib chiqqan o‘simliklar ona o‘simlikning klonidir; qulupnay gajaklari ham vegetativ ko‘payish.
02040608012481632640 daq20 daq40 daq60 daq80 daq100 daq120 daqHujayralar soniBakteriyalar
1 bakteriya har 20 daqiqada ikkiga bo‘linsa, 2 soatda (6 marta bo‘linish) 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 = 64 hujayra bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Klonlar bog‘i». Kattalar yordamida (o‘tkir asbobni kattalar ishlatadi) tol yoki tradeskantsiya novdasidan qalamcha olib, suvda ildiz otishini kuzating; kunlik o‘zgarishni jadvalga yozing. Ildiz paydo bo‘lgan qalamchalar bir-biriga irsiy o‘xshash.

Mashq
1
Jinssiz ko‘payishning ikki afzalligini va bitta kamchiligini ayting.
2
Qaysi usul bilan ko‘payadi: a) achitqi, b) planariya, v) kartoshka?
3
1 hujayra har 30 daqiqada ikkiga bo‘linadi. 3 soatda (6 marta bo‘linish) nechta hujayra bo‘ladi?
4
Nima uchun jinssiz yo‘l bilan ko‘payadigan klon kasallikka birdek moyil bo‘lishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOddiy kelishuv nimani aytishi kerakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →