Tirik organizmlarning ko‘payish xillari
Ko‘payish — hayotning davomiyligini ta’minlovchi xususiyat. Jinssiz ko‘payishda yangi organizm bitta ota-ona organizmning somatik hujayra yoki hujayralaridan mitoz bilan rivojlanadi, shu sababli avlod irsiy jihatdan ona organizmning nusxasi bo‘ladi — bunday genetik bir xil guruh klon deyiladi. Bir hujayralilarda: ikkiga bo‘linish (amyoba, evglena, tufelka, bakteriyalar), shizogoniya — ko‘p bo‘laklarga bo‘linish (xlorella, bezgak plazmodiysi), kurtaklanish (achitqi) va sporalar orqali ko‘payish. Ko‘p hujayralilarda: vegetativ ko‘payish (o‘simliklarda qalamcha, gajak, tugunak, piyozcha, ildizpoya, ildiz bachkisi orqali), kurtaklanish (chuchuk suv gidrasi), tana bo‘laklariga bo‘linish — fragmentatsiya (planariya, dengiz yulduzi) va sporalar. Afzalligi: tez ko‘payish, bitta organizm yetarli, yaxshi sifatli navlarni saqlash; kamchiligi: genetik xilma-xillik oz, shuning uchun muhit o‘zgarsa yoki kasallik tushsa butun klon zarar ko‘rishi mumkin. Hozir o‘simliklarni to‘qima kulturasi (mikroklonal ko‘paytirish) bilan, ba’zi hayvonlarni klonlash bilan ko‘paytirish usullari ishlab chiqilgan (1996-yilda Dolli qo‘yi klonlangan).
| Organizmlar | Jinssiz ko‘payish usullari |
|---|---|
| Bir hujayralilar | ikkiga bo‘linish (amyoba), shizogoniya (plazmodiy), kurtaklanish (achitqi), sporalar |
| Ko‘p hujayralilar | vegetativ (qalamcha, ildizpoya, tugunak), kurtaklanish (gidra), bo‘laklanish (planariya), sporalar |
Meva bog‘larida olma va o‘rik ko‘chatlari urug‘dan emas, payvandlash yoki qalamcha orqali ko‘paytiriladi. Urug‘dan o‘sgan daraxt mevasi onasidan farq qilishi mumkin, payvand esa navni aynan saqlaydi, chunki u jinssiz ko‘payish.
Ko‘chatchilik xo‘jaligi xodimi payvand qiladi, bog‘bon navni saqlab qoladi, mikrobiolog bakteriyalar ko‘payish tezligini o‘lchaydi.
Ko‘chatchilik xodimiga yosh meva daraxtlari qanday va nima uchun ko‘paytirilishi haqida beradigan ikki savolingizni yozing.
«Klonlar bog‘i». Kattalar yordamida (o‘tkir asbobni kattalar ishlatadi) tol yoki tradeskantsiya novdasidan qalamcha olib, suvda ildiz otishini kuzating; kunlik o‘zgarishni jadvalga yozing. Ildiz paydo bo‘lgan qalamchalar bir-biriga irsiy o‘xshash.