Oqsillarning funksiyasi
Oqsillar hujayrada ko‘p vazifa bajaradi. Qurilish: ular membranalar va membranasiz organoidlar tarkibiga kiradi. Katalitik: fermentlar — oqsil tabiatli biologik katalizatorlar, har biri odatda bitta reaksiya yoki bir turdagi moddaga ta’sir qiladi (tanlovchanlik) va reaksiyani minglab, hatto millionlab marta tezlatadi; ular me’yoriy harorat va pH da yaxshi ishlaydi. Tashish: gemoglobin kislorodni o‘pkadan to‘qimalarga tashiydi. Harakat: aktin va miozin kabi qisqaruvchi oqsillar mushak qisqarishi, kiprikcha va xivchin harakatini ta’minlaydi. Signal: membrana retseptor oqsillari tashqi signalni qabul qiladi. Himoya: leykotsitlar antitanalar ishlab chiqaradi, ular yot oqsillar va mikroorganizmlarni zararsizlantiradi; emlash shu mexanizmga asoslanadi. Zaxira: sut, tuxum, urug‘ oqsillari. Gormonal: insulin qondagi glyukoza miqdorini boshqaradi. Energetik: 1 g oqsil to‘liq parchalansa taxminan 17,6 kJ beradi, lekin energiya asosan uglevod va yog‘lardan olinadi.
| Vazifa | Misol |
|---|---|
| Qurilish | membrana va organoidlar tarkibida |
| Katalitik | fermentlar |
| Transport | gemoglobin kislorod tashiydi |
| Harakat | aktin va miozin |
| Signal | membrana retseptorlari |
| Himoya | antitanachalar |
| Zaxira | sut, tuxum, urug‘ oqsillari |
| Gormonal | insulin |
| Energetik | 1 g ≈ 17,6 kJ |
Har bir fermentning o‘z optimal harorati va pH i bor; yuqori haroratda oqsil buziladi (denaturatsiya).
Oziq-ovqat laboratoriyalarida tez test chiziqlari ishlatiladi: ularda antitelo oqsili faqat bitta moddani, masalan sut izini taniydi va chiziqda belgi paydo bo‘ladi. Oqsilning shakli faqat o‘ziga mos moddaga moslashgani shunday ishlatiladi.
Oziq-ovqat xavfsizligi laboranti test chiziqlari bilan ishlaydi, biokimyogar fermentlarning ishini o‘rganadi, veterinar hayvon qonidagi oqsillarni tahlil qiladi.
Qulf va kalit kabi faqat bir-biriga mos tushadigan ikki narsani toping va qaysi biri ferment, qaysi biri modda rolini o‘ynashini yozing.
«Oqsil mutaxassisliklari». Har bir guruh bitta vazifani (ferment, gemoglobin, antitana, insulin, aktin) «kasb» sifatida tanishtiradi va sinfga misol keltiradi.