ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Oqsil funksiyalari, nuklein kislotalar va amilaza tajribasi

Darslar 27–29 · 3 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
27

Oqsillarning funksiyasi

Darslik: 71-bet
MaqsadOqsillarning hujayra va organizmdagi asosiy vazifalarini (ferment, tashish, himoya va boshqalar) misollar bilan tushuntirish.
Yangi so‘zlar
ferment · enzymeantitana · antibodygormon · hormoneimmunitet · immunity
Tushuntirish

Oqsillar hujayrada ko‘p vazifa bajaradi. Qurilish: ular membranalar va membranasiz organoidlar tarkibiga kiradi. Katalitik: fermentlar — oqsil tabiatli biologik katalizatorlar, har biri odatda bitta reaksiya yoki bir turdagi moddaga ta’sir qiladi (tanlovchanlik) va reaksiyani minglab, hatto millionlab marta tezlatadi; ular me’yoriy harorat va pH da yaxshi ishlaydi. Tashish: gemoglobin kislorodni o‘pkadan to‘qimalarga tashiydi. Harakat: aktin va miozin kabi qisqaruvchi oqsillar mushak qisqarishi, kiprikcha va xivchin harakatini ta’minlaydi. Signal: membrana retseptor oqsillari tashqi signalni qabul qiladi. Himoya: leykotsitlar antitanalar ishlab chiqaradi, ular yot oqsillar va mikroorganizmlarni zararsizlantiradi; emlash shu mexanizmga asoslanadi. Zaxira: sut, tuxum, urug‘ oqsillari. Gormonal: insulin qondagi glyukoza miqdorini boshqaradi. Energetik: 1 g oqsil to‘liq parchalansa taxminan 17,6 kJ beradi, lekin energiya asosan uglevod va yog‘lardan olinadi.

VazifaMisol
Qurilishmembrana va organoidlar tarkibida
Katalitikfermentlar
Transportgemoglobin kislorod tashiydi
Harakataktin va miozin
Signalmembrana retseptorlari
Himoyaantitanachalar
Zaxirasut, tuxum, urug‘ oqsillari
Gormonalinsulin
Energetik1 g ≈ 17,6 kJ
harorat (°C)pHferment faolligi: 100 %

Har bir fermentning o‘z optimal harorati va pH i bor; yuqori haroratda oqsil buziladi (denaturatsiya).

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oziq-ovqat laboratoriyalarida tez test chiziqlari ishlatiladi: ularda antitelo oqsili faqat bitta moddani, masalan sut izini taniydi va chiziqda belgi paydo bo‘ladi. Oqsilning shakli faqat o‘ziga mos moddaga moslashgani shunday ishlatiladi.

Kim ishlatadi

Oziq-ovqat xavfsizligi laboranti test chiziqlari bilan ishlaydi, biokimyogar fermentlarning ishini o‘rganadi, veterinar hayvon qonidagi oqsillarni tahlil qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Qulf va kalit kabi faqat bir-biriga mos tushadigan ikki narsani toping va qaysi biri ferment, qaysi biri modda rolini o‘ynashini yozing.

Namunalar
So‘lak amilazasi kraxmalni shakargacha parchalaydi, lekin oqsillarga ta’sir qilmaydi — bu fermentning tanlovchanligi.
Emlashda zararsizlantirilgan yoki zaif antigen kiritiladi, organizm antitana va xotira hujayralari hosil qiladi; keyin haqiqiy mikroorganizm tushsa, tez javob beradi.
Sinfda faoliyat

«Oqsil mutaxassisliklari». Har bir guruh bitta vazifani (ferment, gemoglobin, antitana, insulin, aktin) «kasb» sifatida tanishtiradi va sinfga misol keltiradi.

Mashq
1
Ferment nima va uning ikkita xususiyatini ayting.
2
Gemoglobin qanday vazifani bajaradi?
3
100 g oqsil to‘liq parchalansa necha kJ energiya hosil bo‘ladi? (1 g = 17,6 kJ; 17,6 = 176 : 10)
4
Nima uchun emlash infeksiyadan himoya qiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSifat tekshiruvi va xavfsizlik yorlig‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →