ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Urug‘lanish va embrional rivojlanish

Darslar 42–43 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
42

Urug‘lanish

Darslik: 111–113-betlar
MaqsadUrug‘lanish xillarini (tashqi, ichki, qo‘sh urug‘lanish) va partenogenezni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
urug‘lanish · fertilisationzigota · zygoteqo‘sh urug‘lanish · double fertilisationpartenogenez · parthenogenesis
Tushuntirish

Urug‘lanish — gaploid erkak va urg‘ochi gametalarning qo‘shilishi; hosil bo‘lgan hujayra zigota, unda diploid to‘plam tiklanadi: har bir gomologik juftning bittasi otadan, bittasi onadan. Suvda yashovchi baliq va amfibiyalarda ko‘pincha tashqi urug‘lanish (gametalar suvga chiqariladi), quruqlikdagi hayvonlarda ichki urug‘lanish kuzatiladi. Spermatozoid akrosomadagi fermentlar bilan tuxum qobig‘ini eritadi va uning yadrosi tuxum ichiga kirib, tuxum yadrosi bilan qo‘shiladi; odatda faqat bitta spermatozoid urug‘lantiradi. Gulli o‘simliklarda qo‘sh urug‘lanish bo‘ladi (S. G. Navashin, 1898): chang naychasi orqali keladigan ikki spermiydan biri tuxum hujayra bilan qo‘shilib zigota (murtak, 2n), ikkinchisi markaziy hujayra bilan qo‘shilib triploid (3n) endospermni, ya’ni murtakning zaxira oziqasini hosil qiladi. Partenogenez — urug‘lanmagan tuxum hujayradan rivojlanish: tabiatda dafniya, asalarilarda (erkak ari) uchraydi.

Changlash naychasi orqali kelgan ikki spermiy
Spermiy qo‘shiladiNatija
tuxum hujayrazigota 2n → murtak
markaziy hujayraendosperm 3n
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Makkajo‘xori so‘tasida ba’zan donlar tushib qolgan bo‘shliqlar ko‘rinadi. Har bir don uchun alohida chang zarrasi tushishi va alohida urug‘lanish bo‘lishi kerak, chang yetarli tushmagan joyda don hosil bo‘lmaydi.

Kim ishlatadi

Makkajo‘xori yetishtiruvchi so‘talar to‘lishini kuzatadi, urug‘chilik xodimi qo‘lda changlatadi, asalarichi changlatuvchi hasharotlarni gulzorga olib keladi.

Bugun sinab ko‘ring

Loviya qobig‘ini yoki kungaboqar sabatini ochib (yoki rasmini ko‘rib), bo‘sh joylarni sanang va nima uchun paydo bo‘lgani haqida taxmin yozing.

Namunalar
QismXromosomalar
Tuxum hujayran = 10
Murtak2n = 20
Endosperm3n = 30
Tuxum hujayra n = 10 bo‘lsa, murtak 2n = 20, endosperm esa 3n = 30 xromosomali bo‘ladi.
HayvonUrug‘lanish
Zog‘oratashqi (suvda)
Qushichki
Zog‘ora baliq ikra va sut suvga chiqaradi: tashqi urug‘lanish; qushlarda urug‘lanish tana ichida, keyin tuxum qo‘yiladi: ichki urug‘lanish.
Sinfda faoliyat

«Qo‘sh urug‘lanish sxemasi». Guruhlar gul diagrammasini chizadi: changdon, chang naychasi, ikki spermiy, tuxum hujayra, markaziy hujayra. Kim nima bilan qo‘shilishini strelka bilan ko‘rsatadi va xromosoma sonini yozadi (n yoki 2n yoki 3n).

Mashq
1
Zigota nima? Unda xromosoma to‘plami qanday?
2
Gulli o‘simliklarda qo‘sh urug‘lanishning mohiyati nima?
3
Bug‘doy tuxum hujayrasida n = 21 bo‘lsa, endospermda xromosomalar soni nechta?
4
Nima uchun suvda tashqi urug‘lanadigan baliqlar juda ko‘p ikra qo‘yadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon uchun narx va ulushHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →