☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Genetika asoslari va Mendel qonunlari

Darslar 47–48 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
47

Genetikaning rivojlanish tarixi

Darslik: 127–129-betlar
MaqsadGenetika, irsiyat, o‘zgaruvchanlik, gen, genotip, fenotip tushunchalarini va genetik belgilarni ta’riflash; genetika rivojlanish bosqichlarini bilish.
Yangi so‘zlar
irsiyat · heredityo‘zgaruvchanlik · variationgenotip · genotypefenotip · phenotype
Tushuntirish

Genetika — organizmlarning irsiyati va o‘zgaruvchanligini o‘rganadigan fan; atamani 1906-yilda V. Betson kiritgan. Irsiyat — belgi va xususiyatlarning avlodlarga o‘tishi, o‘zgaruvchanlik esa organizmlarning yangi belgilar hosil qilishi va bir-biridan farq qilishi; ular bir-biriga qarama-qarshi, lekin bog‘liq xossalardir. Gen — irsiy axborotning birligi; organizmning barcha genlari yig‘indisi genotip, barcha belgi va xususiyatlari yig‘indisi fenotip; fenotip genotipga va ma’lum darajada tashqi muhitga bog‘liq. Genetik belgilar: chatishtirish «×», ona «♀», ota «♂», ota-ona avlodi P, gametalar G, birinchi avlod duragaylari F1, ikkinchisi F2; F1 ni retsessiv gomozigota bilan chatishtirish (qayta tahlil) avlodi Fb. Genetika bosqichlari: 1) G. Mendel qonunlari, 2) T. Morganning xromosoma nazariyasi, 3) fizika, kimyo va kibernetika yutuqlarining qo‘llanishi (elektron mikroskop, rentgen-struktur tahlil); hozir esa genomlarni o‘qish va gen muhandisligi davri.

Namunalar
Ikki tomat o‘simligi bir xil genotipga ega, ammo biri quyoshli, ikkinchisi soyada o‘ssa, bo‘yi farq qilishi mumkin: fenotip tashqi muhitga ham bog‘liq.
F2 ni «F2» deb, ota-onani «P» deb, onani «♀» bilan yozamiz: P ♀ AA × ♂ aa.
Sinfda faoliyat

«Belgilar lug‘ati». Juftlikda: har bir genetik belgi (P, G, F1, F2, Fb, ♀, ♂, ×) uchun kartochka tayyorlang; bir-biringizdan so‘rang.

Mashq
1
Irsiyat nima, o‘zgaruvchanlik nima?
2
Genotip va fenotipni ta’riflang.
3
Mendel o‘z tajribalari natijalarini 1865-yilda e’lon qilgan, «genetika» atamasi esa 1906-yilda kiritilgan. Orada necha yil o‘tgan?
4
Nima uchun bir xil genotipli organizmlar ham fenotipda farq qilishi mumkin?