Genetikaning rivojlanish tarixi
Genetika — organizmlarning irsiyati va o‘zgaruvchanligini o‘rganadigan fan; atamani 1906-yilda V. Betson kiritgan. Irsiyat — belgi va xususiyatlarning avlodlarga o‘tishi, o‘zgaruvchanlik esa organizmlarning yangi belgilar hosil qilishi va bir-biridan farq qilishi; ular bir-biriga qarama-qarshi, lekin bog‘liq xossalardir. Gen — irsiy axborotning birligi; organizmning barcha genlari yig‘indisi genotip, barcha belgi va xususiyatlari yig‘indisi fenotip; fenotip genotipga va ma’lum darajada tashqi muhitga bog‘liq. Genetik belgilar: chatishtirish «×», ona «♀», ota «♂», ota-ona avlodi P, gametalar G, birinchi avlod duragaylari F1, ikkinchisi F2; F1 ni retsessiv gomozigota bilan chatishtirish (qayta tahlil) avlodi Fb. Genetika bosqichlari: 1) G. Mendel qonunlari, 2) T. Morganning xromosoma nazariyasi, 3) fizika, kimyo va kibernetika yutuqlarining qo‘llanishi (elektron mikroskop, rentgen-struktur tahlil); hozir esa genomlarni o‘qish va gen muhandisligi davri.
| Belgi | Ma’nosi |
|---|---|
| × | chatishtirish |
| ♀ / ♂ | ona / ota |
| P | ota-ona avlodi |
| G | gametalar |
| F₁, F₂ | birinchi, ikkinchi avlod duragaylari |
| Fb | tahliliy chatishtirish avlodi |
Genotip: 1 AA : 2 Aa : 1 aa
Fenotip: dominant : retsessiv = 3 : 1
Do‘kondagi urug‘ paketlarida ba’zan «F1 duragay» deb yoziladi. Bunday urug‘lar ikki sof nasl chatishtirilib olinadi va birinchi avlodda o‘simliklar bir xil chiqadi, keyingi avlodda esa turlicha bo‘ladi. Shuning uchun dehqon odatda yangi urug‘ sotib oladi.
Urug‘ kompaniyasi seleksioneri sof nasllarni chatishtiradi, dehqon ekiladigan navni tanlaydi, genetik belgilar meros bo‘lishini kuzatadi.
Uyda yoki do‘konda urug‘ paketi bo‘lsa, tarkibidagi «duragay» yoki «nav» so‘zlarini qidiring; bo‘lmasa, F1 nimani anglatishini bir gap bilan tushuntiring.
«Belgilar lug‘ati». Juftlikda: har bir genetik belgi (P, G, F1, F2, Fb, ♀, ♂, ×) uchun kartochka tayyorlang; bir-biringizdan so‘rang.