ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Genetika asoslari va Mendel qonunlari

Darslar 47–48 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
47

Genetikaning rivojlanish tarixi

Darslik: 127–129-betlar
MaqsadGenetika, irsiyat, o‘zgaruvchanlik, gen, genotip, fenotip tushunchalarini va genetik belgilarni ta’riflash; genetika rivojlanish bosqichlarini bilish.
Yangi so‘zlar
irsiyat · heredityo‘zgaruvchanlik · variationgenotip · genotypefenotip · phenotype
Tushuntirish

Genetika — organizmlarning irsiyati va o‘zgaruvchanligini o‘rganadigan fan; atamani 1906-yilda V. Betson kiritgan. Irsiyat — belgi va xususiyatlarning avlodlarga o‘tishi, o‘zgaruvchanlik esa organizmlarning yangi belgilar hosil qilishi va bir-biridan farq qilishi; ular bir-biriga qarama-qarshi, lekin bog‘liq xossalardir. Gen — irsiy axborotning birligi; organizmning barcha genlari yig‘indisi genotip, barcha belgi va xususiyatlari yig‘indisi fenotip; fenotip genotipga va ma’lum darajada tashqi muhitga bog‘liq. Genetik belgilar: chatishtirish «×», ona «♀», ota «♂», ota-ona avlodi P, gametalar G, birinchi avlod duragaylari F1, ikkinchisi F2; F1 ni retsessiv gomozigota bilan chatishtirish (qayta tahlil) avlodi Fb. Genetika bosqichlari: 1) G. Mendel qonunlari, 2) T. Morganning xromosoma nazariyasi, 3) fizika, kimyo va kibernetika yutuqlarining qo‘llanishi (elektron mikroskop, rentgen-struktur tahlil); hozir esa genomlarni o‘qish va gen muhandisligi davri.

BelgiMa’nosi
×chatishtirish
♀ / ♂ona / ota
Pota-ona avlodi
Ggametalar
F₁, F₂birinchi, ikkinchi avlod duragaylari
Fbtahliliy chatishtirish avlodi
A — dominant, a — retsessiv belgiAaAaAAAaAaaa

Genotip: 1 AA : 2 Aa : 1 aa

Fenotip: dominant : retsessiv = 3 : 1

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Do‘kondagi urug‘ paketlarida ba’zan «F1 duragay» deb yoziladi. Bunday urug‘lar ikki sof nasl chatishtirilib olinadi va birinchi avlodda o‘simliklar bir xil chiqadi, keyingi avlodda esa turlicha bo‘ladi. Shuning uchun dehqon odatda yangi urug‘ sotib oladi.

Kim ishlatadi

Urug‘ kompaniyasi seleksioneri sof nasllarni chatishtiradi, dehqon ekiladigan navni tanlaydi, genetik belgilar meros bo‘lishini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda yoki do‘konda urug‘ paketi bo‘lsa, tarkibidagi «duragay» yoki «nav» so‘zlarini qidiring; bo‘lmasa, F1 nimani anglatishini bir gap bilan tushuntiring.

Namunalar
Ikki tomat o‘simligi bir xil genotipga ega, ammo biri quyoshli, ikkinchisi soyada o‘ssa, bo‘yi farq qilishi mumkin: fenotip tashqi muhitga ham bog‘liq.
ƒFormula
P ♀ AA × ♂ aa
F2 ni «F2» deb, ota-onani «P» deb, onani «♀» bilan yozamiz: P ♀ AA × ♂ aa.
Sinfda faoliyat

«Belgilar lug‘ati». Juftlikda: har bir genetik belgi (P, G, F1, F2, Fb, ♀, ♂, ×) uchun kartochka tayyorlang; bir-biringizdan so‘rang.

Mashq
1
Irsiyat nima, o‘zgaruvchanlik nima?
2
Genotip va fenotipni ta’riflang.
3
Mendel o‘z tajribalari natijalarini 1865-yilda e’lon qilgan, «genetika» atamasi esa 1906-yilda kiritilgan. Orada necha yil o‘tgan?
4
Nima uchun bir xil genotipli organizmlar ham fenotipda farq qilishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi topshirishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →