☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Biomolekulalar va uglevodlar

Darslar 21–22 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
21

Biomolekulalar

Darslik: 58-bet
MaqsadBiomolekulalar, monomer va polimer (biopolimer) tushunchalarini va ularning asosiy guruhlarini bilish.
Yangi so‘zlar
biomolekula · biomoleculemonomer · monomerbiopolimer · biopolymermakromolekula · macromolecule
Tushuntirish

Hujayra massasining taxminan 20–30 % ini organik birikmalar — biomolekulalar tashkil qiladi. Kichik molekulali oddiy birikmalar monomerlar deyiladi; ko‘p monomerlar o‘zaro birikib makromolekula yoki polimerni hosil qiladi. Tirik organizmlarda to‘rt asosiy guruh uchraydi: uglevodlar, lipidlar, oqsillar va nuklein kislotalar. Oqsillar (monomeri aminokislota), nuklein kislotalar (nukleotid) va polisaxaridlar (monosaxarid) biopolimerlardir; lipidlar esa shunday monomerlardan iborat zanjir emas, shuning uchun biopolimerlarga kirmaydi. Biopolimerlar uch vazifa bajaradi: tuzilma hosil qilish (sellyuloza, ayrim oqsillar), biologik funksiyalar (katalizlash, tashish — asosan oqsillar) va axborotni saqlash (nuklein kislotalar). Har bir tur o‘ziga xos biopolimerlarni hosil qiladi, shu bilan birga uglevod va lipidlar asosiy energiya manbai bo‘lib xizmat qiladi.

Namunalar
Kraxmal — glyukoza monomerlaridan qurilgan polimer; DNK — to‘rt xil nukleotiddan qurilgan polimer.
Zaytun moyi lipid, lekin oqsil yoki kraxmaldan farqli ravishda monomerlar zanjiri emas, shuning uchun biopolimer hisoblanmaydi.
Sinfda faoliyat

«Monomer – polimer juftlari». Kartochkalarda aminokislota, nukleotid, glyukoza, oqsil, DNK, kraxmal, yog‘ bor. Ularni monomer, biopolimer va «ikkalasi ham emas» ustunlariga joylang va nima uchun shunday qilganingizni ayting.

Mashq
1
Monomer va polimer farqini ayting.
2
Oqsil, DNK va kraxmalning monomerlarini yozing.
3
Jigar to‘qimasi namunasining massasi 60 g, uning 25 % ini organik birikmalar tashkil qiladi. Namunada necha gramm organik modda bor?
4
Nima uchun lipidlarni biopolimer demaymiz?