ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Biomolekulalar va uglevodlar

Darslar 21–22 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
21

Biomolekulalar

Darslik: 58-bet
MaqsadBiomolekulalar, monomer va polimer (biopolimer) tushunchalarini va ularning asosiy guruhlarini bilish.
Yangi so‘zlar
biomolekula · biomoleculemonomer · monomerbiopolimer · biopolymermakromolekula · macromolecule
Tushuntirish

Hujayra massasining taxminan 20–30 % ini organik birikmalar — biomolekulalar tashkil qiladi. Kichik molekulali oddiy birikmalar monomerlar deyiladi; ko‘p monomerlar o‘zaro birikib makromolekula yoki polimerni hosil qiladi. Tirik organizmlarda to‘rt asosiy guruh uchraydi: uglevodlar, lipidlar, oqsillar va nuklein kislotalar. Oqsillar (monomeri aminokislota), nuklein kislotalar (nukleotid) va polisaxaridlar (monosaxarid) biopolimerlardir; lipidlar esa shunday monomerlardan iborat zanjir emas, shuning uchun biopolimerlarga kirmaydi. Biopolimerlar uch vazifa bajaradi: tuzilma hosil qilish (sellyuloza, ayrim oqsillar), biologik funksiyalar (katalizlash, tashish — asosan oqsillar) va axborotni saqlash (nuklein kislotalar). Har bir tur o‘ziga xos biopolimerlarni hosil qiladi, shu bilan birga uglevod va lipidlar asosiy energiya manbai bo‘lib xizmat qiladi.

GuruhMonomerBiopolimermi?
Uglevodlar (polisaxaridlar)monosaxaridha
Lipidlar—yo‘q
Oqsillaraminokislotaha
Nuklein kislotalarnukleotidha
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qadoqlangan mahsulotdagi oziqaviy qiymat jadvalida yog‘, uglevod va oqsil alohida qatorlarda beriladi. Bular biomolekulalarning asosiy guruhlaridir. Jadvalni o‘qigan odam mahsulot nimadan tuzilganini taqqoslay oladi.

Kim ishlatadi

Dietolog ovqatlanish rejasini tuzadi, oziq-ovqat texnologi mahsulot tarkibini tanlaydi, laboratoriya kimyogari namunadagi oqsil miqdorini aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror qadoq jadvalidan (yoki rasmidan) uchta guruhni toping va qaysi biri ko‘pligini yozing; qadoq bo‘lmasa, bir taomni tanlab, unda qaysi ikki guruh ko‘p ekanini taxmin qiling.

Namunalar
Kraxmal — glyukoza monomerlaridan qurilgan polimer; DNK — to‘rt xil nukleotiddan qurilgan polimer.
Zaytun moyi lipid, lekin oqsil yoki kraxmaldan farqli ravishda monomerlar zanjiri emas, shuning uchun biopolimer hisoblanmaydi.
Sinfda faoliyat

«Monomer – polimer juftlari». Kartochkalarda aminokislota, nukleotid, glyukoza, oqsil, DNK, kraxmal, yog‘ bor. Ularni monomer, biopolimer va «ikkalasi ham emas» ustunlariga joylang va nima uchun shunday qilganingizni ayting.

Mashq
1
Monomer va polimer farqini ayting.
2
Oqsil, DNK va kraxmalning monomerlarini yozing.
3
Jigar to‘qimasi namunasining massasi 60 g, uning 25 % ini organik birikmalar tashkil qiladi. Namunada necha gramm organik modda bor?
4
Nima uchun lipidlarni biopolimer demaymiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki buyurtma e’loniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →