Biomolekulalar
Hujayra massasining taxminan 20–30 % ini organik birikmalar — biomolekulalar tashkil qiladi. Kichik molekulali oddiy birikmalar monomerlar deyiladi; ko‘p monomerlar o‘zaro birikib makromolekula yoki polimerni hosil qiladi. Tirik organizmlarda to‘rt asosiy guruh uchraydi: uglevodlar, lipidlar, oqsillar va nuklein kislotalar. Oqsillar (monomeri aminokislota), nuklein kislotalar (nukleotid) va polisaxaridlar (monosaxarid) biopolimerlardir; lipidlar esa shunday monomerlardan iborat zanjir emas, shuning uchun biopolimerlarga kirmaydi. Biopolimerlar uch vazifa bajaradi: tuzilma hosil qilish (sellyuloza, ayrim oqsillar), biologik funksiyalar (katalizlash, tashish — asosan oqsillar) va axborotni saqlash (nuklein kislotalar). Har bir tur o‘ziga xos biopolimerlarni hosil qiladi, shu bilan birga uglevod va lipidlar asosiy energiya manbai bo‘lib xizmat qiladi.
| Guruh | Monomer | Biopolimermi? |
|---|---|---|
| Uglevodlar (polisaxaridlar) | monosaxarid | ha |
| Lipidlar | — | yo‘q |
| Oqsillar | aminokislota | ha |
| Nuklein kislotalar | nukleotid | ha |
Qadoqlangan mahsulotdagi oziqaviy qiymat jadvalida yog‘, uglevod va oqsil alohida qatorlarda beriladi. Bular biomolekulalarning asosiy guruhlaridir. Jadvalni o‘qigan odam mahsulot nimadan tuzilganini taqqoslay oladi.
Dietolog ovqatlanish rejasini tuzadi, oziq-ovqat texnologi mahsulot tarkibini tanlaydi, laboratoriya kimyogari namunadagi oqsil miqdorini aniqlaydi.
Biror qadoq jadvalidan (yoki rasmidan) uchta guruhni toping va qaysi biri ko‘pligini yozing; qadoq bo‘lmasa, bir taomni tanlab, unda qaysi ikki guruh ko‘p ekanini taxmin qiling.
«Monomer – polimer juftlari». Kartochkalarda aminokislota, nukleotid, glyukoza, oqsil, DNK, kraxmal, yog‘ bor. Ularni monomer, biopolimer va «ikkalasi ham emas» ustunlariga joylang va nima uchun shunday qilganingizni ayting.