ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Polimer va pleyotrop ta’sir, gen o‘zaro ta’siri masalalari

Darslar 54–55 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
54

Genlarning polimer va ko‘p tomonlama ta’siri

Darslik: 145–148-betlar
MaqsadGenlarning polimer va ko‘p tomonlama (pleyotrop) ta’sirini, letal genlarni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
polimer ta’sir · polymeric actionkumulyativ polimeriya · cumulative polymerypleyotropiya · pleiotropyletal gen · lethal gene
Tushuntirish

Polimer ta’sirda bitta belgining rivojlanishiga bir necha allel bo‘lmagan gen o‘xshash ta’sir qiladi; bunday genlar asosan miqdoriy belgilarni (bo‘y, vazn, sut miqdori va yog‘liligi, tuxum berish, shakar miqdori) belgilaydi. Kumulyativ polimeriyada belgi dominant allellar soniga qarab kuchayadi; shved olimi N. Nilson-Ele bug‘doyda qizil (A₁A₁A₂A₂) va oq (a₁a₁a₂a₂) donli navlarni chatishtirdi: F1 pushti, F2 da qizil : och qizil : pushti : och pushti : oq = 1 : 4 : 6 : 4 : 1. Nokumulyativ polimeriyada belgi hech bo‘lmaganda bitta dominant gen bo‘lsa namoyon bo‘ladi, F2 da 15:1. Pleyotropiyada bitta gen bir necha belgiga ta’sir qiladi: masalan, drozofilada ko‘zda pigment bo‘lmasligini belgilovchi gen ayrim ichki organlar rangiga va hayotchanlikka ham ta’sir qiladi. Letal gen organizm nobud bo‘lishiga olib keladi: sichqonlarda sariq jun geni (A) gomozigota (AA) holatda embrionni halok qiladi, shuning uchun Aa × Aa dan tirik tug‘ilganlar 2 sariq : 1 qora (3:1 emas). Zamonaviy fan ham ko‘pchilik belgilar (odam bo‘yi, o‘simlik hosildorligi) ko‘p genlarga va tashqi muhitga bog‘liqligini tasdiqlaydi.

024614641qiziloch qizilpushtioch pushtioqF₂ nisbat qismlari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Paxta seleksioneri ko‘plab o‘simlik tolasi uzunligini o‘lchaydi va ikki aniq guruh emas, qisqadan uzungacha silliq qator ko‘radi. Bunda ko‘p genlar bir-birini kuchaytiradi va muhit ham ta’sir qiladi.

Kim ishlatadi

Paxta seleksioneri tola sifatini baholaydi, sut fermasi maslahatchisi sut miqdorini yozib boradi, parrandachilik mutaxassisi tuxum berishni solishtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘nta quruq loviya yoki urug‘ni (yoki o‘nta qalamni) uzunligi bo‘yicha qatorga tering va uzunliklar ikki aniq guruhga emas, silliq qatorga joylashishini tekshiring.

Namunalar
ƒFormula
1600 ÷ 16 × 6 = 600
pushti o‘simliklar (2 dominant alleldan)
Bug‘doy: A₁a₁A₂a₂ × A₁a₁A₂a₂, 1600 ta o‘simlikdan 1600 ÷ 16 × 6 = 600 tasi pushti (2 ta dominant allel), 100 tasi qizil, 100 tasi oq.
¼½¼nobud bo‘ladiAAsariqAaqoraaaAa × Aa
Sariq sichqonlar Aa × Aa: zigotalar ¼ AA (nobud), ½ Aa (sariq), ¼ aa (qora). Tirik tug‘ilganlar 12 ta bo‘lsa, 8 tasi sariq, 4 tasi qora: 2 : 1.
Sinfda faoliyat

«Nechta dominant allel?». Daftarda A₁a₁A₂a₂ × A₁a₁A₂a₂ ning 4×4 katagini tuzing, har bir katakdagi dominant allellar sonini yozing va 1:4:6:4:1 ni toping.

Mashq
1
Polimer ta’sir nima? Qaysi belgilar shunday irsiylanadi?
2
Pleyotropiya nima? Misol keltiring.
3
Kumulyativ polimeriyada F2 da 1:4:6:4:1 nisbat bo‘lsa, 800 ta o‘simlikda 4 ta dominant allelli (eng kuchli) taxminan nechta bo‘ladi?
4
Nima uchun letal gen tufayli sichqonlarda 3:1 emas, 2:1 ajralish bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka stendiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →