☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Polimer va pleyotrop ta’sir, gen o‘zaro ta’siri masalalari

Darslar 54–55 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
54

Genlarning polimer va ko‘p tomonlama ta’siri

Darslik: 145–148-betlar
MaqsadGenlarning polimer va ko‘p tomonlama (pleyotrop) ta’sirini, letal genlarni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
polimer ta’sir · polymeric actionkumulyativ polimeriya · cumulative polymerypleyotropiya · pleiotropyletal gen · lethal gene
Tushuntirish

Polimer ta’sirda bitta belgining rivojlanishiga bir necha allel bo‘lmagan gen o‘xshash ta’sir qiladi; bunday genlar asosan miqdoriy belgilarni (bo‘y, vazn, sut miqdori va yog‘liligi, tuxum berish, shakar miqdori) belgilaydi. Kumulyativ polimeriyada belgi dominant allellar soniga qarab kuchayadi; shved olimi N. Nilson-Ele bug‘doyda qizil (A₁A₁A₂A₂) va oq (a₁a₁a₂a₂) donli navlarni chatishtirdi: F1 pushti, F2 da qizil : och qizil : pushti : och pushti : oq = 1 : 4 : 6 : 4 : 1. Nokumulyativ polimeriyada belgi hech bo‘lmaganda bitta dominant gen bo‘lsa namoyon bo‘ladi, F2 da 15:1. Pleyotropiyada bitta gen bir necha belgiga ta’sir qiladi: masalan, drozofilada ko‘zda pigment bo‘lmasligini belgilovchi gen ayrim ichki organlar rangiga va hayotchanlikka ham ta’sir qiladi. Letal gen organizm nobud bo‘lishiga olib keladi: sichqonlarda sariq jun geni (A) gomozigota (AA) holatda embrionni halok qiladi, shuning uchun Aa × Aa dan tirik tug‘ilganlar 2 sariq : 1 qora (3:1 emas). Zamonaviy fan ham ko‘pchilik belgilar (odam bo‘yi, o‘simlik hosildorligi) ko‘p genlarga va tashqi muhitga bog‘liqligini tasdiqlaydi.

Namunalar
Bug‘doy: A₁a₁A₂a₂ × A₁a₁A₂a₂, 1600 ta o‘simlikdan 1600 ÷ 16 × 6 = 600 tasi pushti (2 ta dominant allel), 100 tasi qizil, 100 tasi oq.
Sariq sichqonlar Aa × Aa: zigotalar ¼ AA (nobud), ½ Aa (sariq), ¼ aa (qora). Tirik tug‘ilganlar 12 ta bo‘lsa, 8 tasi sariq, 4 tasi qora: 2 : 1.
Sinfda faoliyat

«Nechta dominant allel?». Daftarda A₁a₁A₂a₂ × A₁a₁A₂a₂ ning 4×4 katagini tuzing, har bir katakdagi dominant allellar sonini yozing va 1:4:6:4:1 ni toping.

Mashq
1
Polimer ta’sir nima? Qaysi belgilar shunday irsiylanadi?
2
Pleyotropiya nima? Misol keltiring.
3
Kumulyativ polimeriyada F2 da 1:4:6:4:1 nisbat bo‘lsa, 800 ta o‘simlikda 4 ta dominant allelli (eng kuchli) taxminan nechta bo‘ladi?
4
Nima uchun letal gen tufayli sichqonlarda 3:1 emas, 2:1 ajralish bo‘ladi?