ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Eukariot hujayra, membrana va asosiy organoidlar

Darslar 11–12 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
11

Eukariot hujayralar

Darslik: 33–37-betlar
MaqsadEukariot hujayraning umumiy tuzilishini, plazmatik membrana tuzilishi va moddalarning hujayraga o‘tish yo‘llarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
plazmatik membrana · plasma membraneyarim o‘tkazuvchanlik · selective permeabilityfagositoz va pinositoz · phagocytosis and pinocytosisfaol transport · active transport
Tushuntirish

Eukariot hujayra uch qismdan iborat: plazmatik membrana, sitoplazma va yadro. Hujayralar shakli va o‘lchami jihatidan xilma-xil: ko‘pchiligi 10–100 mkm, lekin qush tuxumi kabi juda yirik hujayralar ham bor. Plazmatik membrana ikki qavat fosfolipid va unga botgan hamda yuzasidagi oqsillardan tuzilgan (suyuq-mozaik modeli); u hujayrani muhitdan ajratadi, moddalarni tanlab o‘tkazadi (yarim o‘tkazuvchanlik) va signallarni qabul qiladi. Moddalar diffuziya va osmos orqali o‘z-o‘zidan, yoki faol transport orqali ATF energiyasi sarflab o‘tadi: masalan, K⁺ ionlari hujayrada ko‘p, Na⁺ ionlari tashqarida ko‘p bo‘lib, bu farqni natriy-kaliy nasosi saqlaydi. Yirik zarrachalar hujayraga fagositoz (qattiq zarracha, masalan, amyoba oziqlanishi yoki leykotsitlarning bakteriyani yutishi) va pinositoz (suyuqlik tomchilari) bilan kiradi; ektositozda moddalar tashqariga chiqariladi. O‘simlik hujayrasida membrana ustida sellyulozali, zamburug‘da xitinsimon, bakteriyada murein qobiq bo‘ladi.

Tashish usuliEnergiyaMisol
Diffuziya, osmosATF kerak emaso‘z-o‘zidan
Faol transportATF sarflanadinatriy–kaliy nasosi
Fagotsitoz, pinotsitozhujayra o‘rab oladiqattiq zarra, suyuq tomchi
sirt / hajmS/V = 1

S = 6a² = 216 · V = a³ = 216 · S/V = 6/a = 1

Hujayra qancha kichik bo‘lsa, sirt hajmga nisbatan katta — moddalar almashinuvi qulay

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bozordagi sabzavotfurush so‘lib qolgan ko‘katni sovuq suvda ushlab, sepib turadi va u yana tarang bo‘ladi. Suv hujayra pardasidan o‘tib hujayralarga kiradi va ular shishib, bargni qayta tikka qiladi.

Kim ishlatadi

Gulfurush kesilgan gullarni suvda yangi saqlaydi, o‘simlikshunos ildizlar suvni qanday so‘rishini o‘rganadi, oziq-ovqat saqlash texnigi sabzavotlar qancha vaqt tarang turishini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Agar uyda so‘lib qolgan ko‘kat yoki barg bo‘lsa, uni 30 daqiqa sovuq suvda ushlab, farqini sezing; bo‘lmasa, bozorda yoki do‘konda ko‘katlarning qanday saqlanayotganini kuzating.

Namunalar
Amyoba soxta oyoq bilan oziq zarrachasini o‘rab oladi va hazm vakuolasi hosil qiladi: bu fagositoz; o‘simlik hujayrasida zich devor bor, shuning uchun fagositoz bo‘lmaydi.
ƒFormula
1000 : 25 = 40
1 mm = 1000 µm
Diametri 25 mkm bo‘lgan hujayralardan 1 mm ga 1000 : 25 = 40 tasi ketma-ket sig‘adi.
Sinfda faoliyat

«Darvoza qo‘riqchisi». Sinf devorini hujayra membranasi deb tasavvur qiling. Kartochkalarda moddalar (suv, glyukoza, natriy ioni, bakteriya, DNK) bor; o‘quvchilar har biri qaysi yo‘l bilan o‘tishini (diffuziya, faol transport, fagositoz) yoki o‘tolmasligini aytadi.

Mashq
1
Eukariot hujayraning uch asosiy qismini ayting.
2
Fagositoz va pinositozning farqi nimada?
3
Uzunligi 1000 mkm bo‘lgan kesmada diametri 40 mkm li hujayralardan nechtasi bir qatorga sig‘adi? Hisoblang.
4
Nima uchun natriy-kaliy nasosi ATF energiyasini sarflaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi 10 ta belanchakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →