Eukariot hujayralar
Eukariot hujayra uch qismdan iborat: plazmatik membrana, sitoplazma va yadro. Hujayralar shakli va o‘lchami jihatidan xilma-xil: ko‘pchiligi 10–100 mkm, lekin qush tuxumi kabi juda yirik hujayralar ham bor. Plazmatik membrana ikki qavat fosfolipid va unga botgan hamda yuzasidagi oqsillardan tuzilgan (suyuq-mozaik modeli); u hujayrani muhitdan ajratadi, moddalarni tanlab o‘tkazadi (yarim o‘tkazuvchanlik) va signallarni qabul qiladi. Moddalar diffuziya va osmos orqali o‘z-o‘zidan, yoki faol transport orqali ATF energiyasi sarflab o‘tadi: masalan, K⁺ ionlari hujayrada ko‘p, Na⁺ ionlari tashqarida ko‘p bo‘lib, bu farqni natriy-kaliy nasosi saqlaydi. Yirik zarrachalar hujayraga fagositoz (qattiq zarracha, masalan, amyoba oziqlanishi yoki leykotsitlarning bakteriyani yutishi) va pinositoz (suyuqlik tomchilari) bilan kiradi; ektositozda moddalar tashqariga chiqariladi. O‘simlik hujayrasida membrana ustida sellyulozali, zamburug‘da xitinsimon, bakteriyada murein qobiq bo‘ladi.
| Tashish usuli | Energiya | Misol |
|---|---|---|
| Diffuziya, osmos | ATF kerak emas | o‘z-o‘zidan |
| Faol transport | ATF sarflanadi | natriy–kaliy nasosi |
| Fagotsitoz, pinotsitoz | hujayra o‘rab oladi | qattiq zarra, suyuq tomchi |
S = 6a² = 216 · V = a³ = 216 · S/V = 6/a = 1
Hujayra qancha kichik bo‘lsa, sirt hajmga nisbatan katta — moddalar almashinuvi qulay
Bozordagi sabzavotfurush so‘lib qolgan ko‘katni sovuq suvda ushlab, sepib turadi va u yana tarang bo‘ladi. Suv hujayra pardasidan o‘tib hujayralarga kiradi va ular shishib, bargni qayta tikka qiladi.
Gulfurush kesilgan gullarni suvda yangi saqlaydi, o‘simlikshunos ildizlar suvni qanday so‘rishini o‘rganadi, oziq-ovqat saqlash texnigi sabzavotlar qancha vaqt tarang turishini tekshiradi.
Agar uyda so‘lib qolgan ko‘kat yoki barg bo‘lsa, uni 30 daqiqa sovuq suvda ushlab, farqini sezing; bo‘lmasa, bozorda yoki do‘konda ko‘katlarning qanday saqlanayotganini kuzating.
«Darvoza qo‘riqchisi». Sinf devorini hujayra membranasi deb tasavvur qiling. Kartochkalarda moddalar (suv, glyukoza, natriy ioni, bakteriya, DNK) bor; o‘quvchilar har biri qaysi yo‘l bilan o‘tishini (diffuziya, faol transport, fagositoz) yoki o‘tolmasligini aytadi.