ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Moddalar almashinuvi va energiya almashinuvi

Darslar 30–31 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
30

Moddalar almashinuvi

Darslik: 77–78-betlar
MaqsadMetabolizm, plastik va energiya almashinuvi (anabolizm va katabolizm) ning mohiyatini va o‘zaro bog‘liqligini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
metabolizm · metabolismanabolizm (plastik almashinuv) · anabolism (plastic metabolism)katabolizm (energiya almashinuvi) · catabolism (energy metabolism)biosintez · biosynthesis
Tushuntirish

Hujayra va organizmda ketadigan barcha kimyoviy reaksiyalar yig‘indisi moddalar almashinuvi, ya’ni metabolizm deyiladi. U bir-biriga qarama-qarshi, ammo o‘zaro bog‘liq ikki jarayondan iborat: assimilyatsiya (anabolizm, plastik almashinuv) va dissimilyatsiya (katabolizm, energiya almashinuvi). Plastik almashinuvda oddiy moddalardan murakkab moddalar sintezlanadi (aminokislotalardan oqsil, monosaxaridlardan polisaxarid, nukleotidlardan nuklein kislota); bu reaksiyalar energiya yutilishi bilan boradi va fermentlar hamda DNK tarkibidagi axborot ta’sirida har bir turga xos moddalar hosil qiladi. Energiya almashinuvida moddalar parchalanadi (kraxmal glyukozagacha, oqsillar aminokislotalargacha, yog‘lar glitserin va yog‘ kislotalarigacha, so‘ng yana oddiyroq moddalargacha) va energiya ajraladi. Ikkala jarayon bir-biriga bog‘liq: sintez uchun energiyani parchalanish beradi, parchalanish uchun fermentlar va xomashyoni sintez ta’minlaydi. Hujayra ochiq sistema: u atrof-muhit bilan modda va energiya almashib turadi.

Oddiy moddalarAnabolizmMurakkab moddalarKatabolizm
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishda sovuq tushganda chorvador mollarga ko‘proq ozuqa beradi. Hayvon tanasi isib turishi uchun parchalanish (energiya almashinuvi) kuchayadi va ko‘proq oziq kerak bo‘ladi. Ozuqa ham quruvchi, ham energiya manbai.

Kim ishlatadi

Chorvador ozuqa miqdorini rejalashtiradi, dietolog ovqat va energiya sarfini taqqoslaydi, veterinar hayvon o‘sishini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir kun ichida energiya talab qilgan uchta ishingizni yozing va har biri uchun energiya oziqdan qanday kelganini bir gapda ayting.

Namunalar
Mushak hujayrasi aminokislotalardan mushak oqsillarini sintezlaydi (anabolizm) va shu uchun ATFdan foydalanadi; ATF esa glyukoza parchalanganda (katabolizm) hosil bo‘ladi.
O‘sayotgan yosh organizmda anabolizm ustun bo‘ladi; qari organizmda ko‘pincha katabolizm nisbatan kuchliroq bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Qurish va buzish». Guruhlar kartochkalarni (oqsil sintezi, kraxmalning hazm bo‘lishi, fotosintez, nafas olish, DNK ikki hissa ortishi, yog‘ning parchalanishi) anabolizm yoki katabolizm ustuniga joylaydi va energiya yutilishi yoki ajralishini belgilaydi.

Mashq
1
Metabolizm deb nimaga aytiladi? Uning ikki tomonini ayting.
2
Quyidagilarni anabolizm yoki katabolizmga ajrating: a) oqsil sintezi, b) glyukozaning parchalanishi, v) fotosintez.
3
Nima uchun hujayra «ochiq sistema» deb ataladi?
4
Nima uchun o‘sayotgan bolaga oqsilga boy ovqat va yetarli energiya birga zarur?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yil buyurtmalariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →