Darslar 15–16 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
15
Prokariot va eukariot hujayralar
Darslik: 47–48-betlar
MaqsadProkariot va eukariot hujayralarni, shuningdek, o‘simlik, hayvon va zamburug‘ hujayralarini solishtirib, o‘xshash va farqli belgilarini aytish.
Hujayraviy hayot ikki guruhga bo‘linadi: prokariotlar (bakteriyalar, ko‘k-yashil suvo‘tlari, ya’ni siyanobakteriyalar va arxeyalar) va eukariotlar (zamburug‘lar, o‘simliklar, hayvonlar). Ikkalasida ham plazmatik membrana, sitoplazma, ribosoma, DNK va RNK bor; oqsil sintezi ribosomalarda boradi va irsiy axborot nuklein kislotalar orqali uzatiladi. Prokariotlarda shakllangan yadro, mitoxondriya, endoplazmatik to‘r kabi organoidlar yo‘q: halqasimon DNK sitoplazmadagi nukleoid zonada joylashadi, hujayra o‘rtacha 1–10 mkm, mitoz o‘rniga oddiy ikkiga bo‘linish bo‘ladi. Eukariotlarda yadro bor, hujayra odatda kattaroq (10–100 mkm) va mitoz bilan bo‘linadi. O‘simlik hujayrasida sellyulozali devor, plastidalar va katta vakuola bor, hayvon hujayrasida yo‘q; zamburug‘ hujayrasi devori xitinsimon, plastidalari yo‘q, oziqlanishi geterotrof. O‘simlik hujayrasi bo‘linganda o‘rtada to‘siq hosil bo‘ladi, hayvon hujayrasida esa membrana botiqlashib bo‘ladi.