Prokariot va eukariot hujayralar
Hujayraviy hayot ikki guruhga bo‘linadi: prokariotlar (bakteriyalar, ko‘k-yashil suvo‘tlari, ya’ni siyanobakteriyalar va arxeyalar) va eukariotlar (zamburug‘lar, o‘simliklar, hayvonlar). Ikkalasida ham plazmatik membrana, sitoplazma, ribosoma, DNK va RNK bor; oqsil sintezi ribosomalarda boradi va irsiy axborot nuklein kislotalar orqali uzatiladi. Prokariotlarda shakllangan yadro, mitoxondriya, endoplazmatik to‘r kabi organoidlar yo‘q: halqasimon DNK sitoplazmadagi nukleoid zonada joylashadi, hujayra o‘rtacha 1–10 mkm, mitoz o‘rniga oddiy ikkiga bo‘linish bo‘ladi. Eukariotlarda yadro bor, hujayra odatda kattaroq (10–100 mkm) va mitoz bilan bo‘linadi. O‘simlik hujayrasida sellyulozali devor, plastidalar va katta vakuola bor, hayvon hujayrasida yo‘q; zamburug‘ hujayrasi devori xitinsimon, plastidalari yo‘q, oziqlanishi geterotrof. O‘simlik hujayrasi bo‘linganda o‘rtada to‘siq hosil bo‘ladi, hayvon hujayrasida esa membrana botiqlashib bo‘ladi.
| Belgi | Prokariotlar | Eukariotlar |
|---|---|---|
| Yadro | yo‘q | bor |
| DNK | halqasimon, nukleoid zonasida | yadroda |
| Hujayra o‘lchami | o‘rtacha 1–10 mkm | odatda 10–100 mkm |
| Bo‘linish | ikkiga bo‘linish | mitoz |
Suv sifati laboratoriyasi xodimi bulutli suv tomchisini mikroskopda ko‘radi. Juda mayda, yadrosiz hujayralar bakteriyalarga, kattaroq va yadroli hujayralar esa achitqi yoki suvo‘tiga o‘xshaydi. Shunday qilib, hujayra tuzilishiga qarab dastlabki xulosa chiqariladi.
Laboratoriya xodimi mikroblarni guruhlarga ajratadi, oziq-ovqat laboratoriyasi xodimi achitqi hujayralarini tekshiradi, biolog turli tirik mavjudotlarni guruhlaydi.
Ikki tirik mavjudotni tanlang va do‘stingiz uchun «farqini top» topshirig‘i sifatida bittadan o‘xshash va bittadan farqli belgisini yozing.
| Belgi | O‘simlik | Hayvon | Zamburug‘ |
|---|---|---|---|
| Devor | sellyuloza | yo‘q | xitinsimon |
| Plastidlar | bor | yo‘q | yo‘q |
| Oziqlanish | avtotrof | geterotrof | geterotrof |
«Venn diagrammasi». Doskada ikkita kesishuvchi doira chizing (prokariot, eukariot). Kartochkalardagi belgilarni (yadro, ribosoma, DNK, mitoxondriya, halqasimon DNK, plazmatik membrana) to‘g‘ri joyga joylashtiring.