ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Birikkan irsiylanish va jins genetikasi

Darslar 56–57 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
56

Belgilarning birikkan holda irsiylanishi

Darslik: 150–152-betlar
MaqsadBirikkan irsiylanish, Morgan qonuni, krossingover va genetik xaritani tushuntirish.
Yangi so‘zlar
birikkan genlar · linked genesbirikish guruhi · linkage groupkrossingover · crossing overgenetik xarita · genetic map
Tushuntirish

Genlar xromosomalarda joylashgan, genlar soni esa xromosomalardan ancha ko‘p, shuning uchun bitta xromosomadagi genlar odatda birga nasldan-naslga o‘tadi — ular birikkan genlar, birikish guruhlari soni xromosomalarning gaploid soniga teng (no‘xatda 7, drozofilada 4). Bu hodisani T. Morgan va shogirdlari drozofila meva pashshasida o‘rgandi (tez ko‘payadi, xromosomasi oz, belgilari ko‘p). Kulrang tanali, normal qanotli digeterozigota urg‘ochi pashshani qora tanali, kalta qanotli erkak bilan tahliliy chatishtirsa, Mendel qonuniga ko‘ra 1:1:1:1 emas, asosan ikki sinf — kulrang-normal va qora-kalta — hosil bo‘ldi: Morgan qonuni (bir xromosomadagi genlarning birikib irsiylanishi). Meyozda gomologik xromosomalar krossingover (qismlar almashinuvi) qilsa, ayrim gametalarda genlar yangicha birikadi; krossingover foizi genlar orasidagi masofaga proporsional: genlar qanchalik yaqin bo‘lsa, ajralish shuncha kam, 1 % ≈ 1 morganida. Shu asosda genetik xaritalar tuziladi — xromosomada genlarning tartibi va masofasi. Drozofila erkaklarida krossingover bo‘lmaydi, shu sababli tahliliy chatishtirishda urg‘ochi olinadi. Bugungi fan drozofila genomida minglab (taxminan 14 mingga yaqin oqsil kodlovchi) gen borligini aniqlagan; darslikdagi 500 ga yaqin gen eskirgan ma’lumot.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Seleksionerlar ba’zan o‘simlik urug‘ini ekib, o‘sishini kutmasdan, laboratoriyada DNKdagi belgi (marker) orqali kasallikka chidamli genni aniqlaydi. Marker gen yaqinida joylashgani uchun ular birga meros bo‘ladi, shuning uchun saralash tezroq bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Seleksioner laboratoriyada markerlar bilan nihollarni saralaydi, genetik genlar xaritasini tuzadi, biolog xromosomadagi genlar joylashuvini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab sumkasida deyarli doim birga yuradigan ikki narsani va tez-tez alohida qoladigan ikki narsani yozing; «masofa» so‘zi bilan bog‘lab tushuntiring.

Namunalar
ƒFormula
1000 × 17 ÷ 100 = 170
krossingover bergan pashshalar
Tahliliy chatishtirishdan 1000 ta pashsha olindi, krossingover 17 %: krossingoverli pashshalar 1000 × 17 ÷ 100 = 170 ta; ular ikki sinfga teng bo‘linadi: 85 ta kulrang-kalta va 85 ta qora-normal.
Gen juftligiKrossingoverMasofa
15 %5 morganida
212 %12 morganida
Ikki gen orasida krossingover 5 % bo‘lsa, masofa 5 morganida; 12 % bo‘lgan boshqa jufti esa uzoqroq. Birinchi juft birikishi kuchli.
Sinfda faoliyat

«Xaritani chizamiz». Uchta gen: A–B orasida 10 %, B–C orasida 6 %, A–C orasida 16 % krossingover. Chiziqda genlar tartibini va masofalarini belgilang (A—B—C).

Mashq
1
Birikkan genlar deb qanday genlarga aytiladi?
2
Nima uchun tahliliy chatishtirishda drozofila urg‘ochisi olinadi?
3
Fb da 2000 ta pashshaning 17 % i krossingoverli bo‘lsa, ularning soni?
4
Nima uchun genlar bir-biriga yaqin joylashsa, krossingover kamroq bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTaqdimot va yarmarka kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →