Hujayraning kimyoviy tarkibi
Hujayra tarkibiga jonsiz tabiatda ham uchraydigan taxminan 70 ga yaqin kimyoviy element kiradi; bu tirik va jonsiz tabiatning umumiyligini ko‘rsatadi, lekin elementlarning nisbati ularda boshqacha. Hujayra massasining taxminan 98 % ini to‘rtta element — kislorod, uglerod, vodorod va azot tashkil qiladi; ular barcha organik moddalarning asosi. Makroelementlarga (P, S, K, Na, Ca, Mg, Cl, Fe) hujayra massasining taxminan 2 % i to‘g‘ri keladi: Na, K va Cl membrana orqali moddalar o‘tishi va nerv qo‘zg‘alishida, Ca va P suyakda, Ca qon ivishida, Fe gemoglobinda, Mg xlorofillda ishtirok etadi. Mikroelementlar (Zn, Cu, I, F, Co, Mo, Mn, B va boshqalar) juda oz bo‘lsa-da, gormon, ferment va vitaminlar tarkibiga kiradi: yod qalqonsimon bez gormoni tiroksinda, kobalt B12 vitaminida, rux ayrim fermentlarda uchraydi. Yodning uzoq yetishmasligi qalqonsimon bez kasalliklariga (buqoq) olib kelishi mumkin, shu sababli yodlangan tuz tavsiya etiladi.
| Guruh | Elementlar | Massadagi ulushi |
|---|---|---|
| Asosiy to‘rttasi | O, C, H, N | ≈ 98 % |
| Makroelementlar | P, S, K, Na, Ca, Mg, Cl, Fe | ≈ 2 % |
| Mikroelementlar | Zn, Cu, I, F, Co, Mo, Mn, B | juda oz |
O‘g‘it xaltasi yoki dehqon do‘konidagi qadoq yorlig‘ida azot, fosfor va kaliy yoziladi. Tuproq tahlili azot kam ekanini ko‘rsatsa, dehqon aynan shu elementni qo‘shadi. Temir yoki rux kabi mikroelementlar juda oz kerak, ammo ularsiz ham o‘simlik kasal bo‘ladi.
Agronom tuproq tahliliga qarab o‘g‘it tanlaydi, tuproq laboratoriyasi xodimi elementlar miqdorini o‘lchaydi, issiqxona xodimi eritma tarkibini nazorat qiladi.
Mineral suv shishasi yorlig‘idagi (yoki uning rasmidagi) elementlarni o‘qib, ulardan uchtasini yozing va biri hujayrada nima uchun kerakligini ayting; yorliq bo‘lmasa, darsdagi to‘rt elementning o‘simlikdagi rolini yozing.
| Element | Vazifasi |
|---|---|
| Na, K, Cl | membrana orqali o‘tish, nerv qo‘zg‘alishi |
| Ca, P | suyak |
| Ca | qon ivishi |
| Fe | gemoglobin |
| Mg | xlorofill |
| I | tiroksin |
«Element–vazifa juftligi». Kartochkalarda Na, K, Ca, Fe, Mg, I, Co, Zn va ularning vazifalari yozilgan; guruhlar juftlarni tezda moslashtirib, qaysi element qaysi molekula tarkibida ekanini ayta olishi kerak.