ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Hujayraning kimyoviy tarkibi, suv va tuzlar

Darslar 19–20 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
19

Hujayraning kimyoviy tarkibi

Darslik: 53–54-betlar
MaqsadHujayraning kimyoviy elementlar tarkibini, makro- va mikroelementlarning vazifalarini bilish.
Yangi so‘zlar
biogen elementlar · biogenic elementsmakroelementlar · macroelementsmikroelementlar · microelementspolimer · polymer
Tushuntirish

Hujayra tarkibiga jonsiz tabiatda ham uchraydigan taxminan 70 ga yaqin kimyoviy element kiradi; bu tirik va jonsiz tabiatning umumiyligini ko‘rsatadi, lekin elementlarning nisbati ularda boshqacha. Hujayra massasining taxminan 98 % ini to‘rtta element — kislorod, uglerod, vodorod va azot tashkil qiladi; ular barcha organik moddalarning asosi. Makroelementlarga (P, S, K, Na, Ca, Mg, Cl, Fe) hujayra massasining taxminan 2 % i to‘g‘ri keladi: Na, K va Cl membrana orqali moddalar o‘tishi va nerv qo‘zg‘alishida, Ca va P suyakda, Ca qon ivishida, Fe gemoglobinda, Mg xlorofillda ishtirok etadi. Mikroelementlar (Zn, Cu, I, F, Co, Mo, Mn, B va boshqalar) juda oz bo‘lsa-da, gormon, ferment va vitaminlar tarkibiga kiradi: yod qalqonsimon bez gormoni tiroksinda, kobalt B12 vitaminida, rux ayrim fermentlarda uchraydi. Yodning uzoq yetishmasligi qalqonsimon bez kasalliklariga (buqoq) olib kelishi mumkin, shu sababli yodlangan tuz tavsiya etiladi.

GuruhElementlarMassadagi ulushi
Asosiy to‘rttasiO, C, H, N≈ 98 %
MakroelementlarP, S, K, Na, Ca, Mg, Cl, Fe≈ 2 %
MikroelementlarZn, Cu, I, F, Co, Mo, Mn, Bjuda oz
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘g‘it xaltasi yoki dehqon do‘konidagi qadoq yorlig‘ida azot, fosfor va kaliy yoziladi. Tuproq tahlili azot kam ekanini ko‘rsatsa, dehqon aynan shu elementni qo‘shadi. Temir yoki rux kabi mikroelementlar juda oz kerak, ammo ularsiz ham o‘simlik kasal bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Agronom tuproq tahliliga qarab o‘g‘it tanlaydi, tuproq laboratoriyasi xodimi elementlar miqdorini o‘lchaydi, issiqxona xodimi eritma tarkibini nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Mineral suv shishasi yorlig‘idagi (yoki uning rasmidagi) elementlarni o‘qib, ulardan uchtasini yozing va biri hujayrada nima uchun kerakligini ayting; yorliq bo‘lmasa, darsdagi to‘rt elementning o‘simlikdagi rolini yozing.

Namunalar
ElementVazifasi
Na, K, Clmembrana orqali o‘tish, nerv qo‘zg‘alishi
Ca, Psuyak
Caqon ivishi
Fegemoglobin
Mgxlorofill
Itiroksin
Hemoglobin molekulasida temir bor: temir yetishmasa, qon kislorodni kam tashiydi va kamqonlik rivojlanishi mumkin; bunday holatda shifokorga murojaat qilish kerak.
ƒFormula
250 × 10 : 100 = 25
Natija: 25 g mineral tuz
Quritilgan o‘simlik materialining 250 g ida 10 % mineral tuzlar bo‘lsa, tuzlar massasi 250 × 10 : 100 = 25 g.
Sinfda faoliyat

«Element–vazifa juftligi». Kartochkalarda Na, K, Ca, Fe, Mg, I, Co, Zn va ularning vazifalari yozilgan; guruhlar juftlarni tezda moslashtirib, qaysi element qaysi molekula tarkibida ekanini ayta olishi kerak.

Mashq
1
Hujayra massasining 98 % ini qaysi to‘rt element tashkil qiladi?
2
Fe, Mg va I elementlari qaysi moddalar tarkibiga kiradi?
3
Hujayradagi 300 g quruq moddaning 2 % ini makroelementlar tashkil qilsa, ularning massasi qancha (g)?
4
Nima uchun yod yetishmaydigan hududlarda yodlangan tuz tavsiya etiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliRang sinoviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →