Hujayrani mikroskopda kuzatish (2- va 3-laboratoriya)
Darslar 17–18 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
17
2-laboratoriya mashg‘uloti: o‘simlik va hayvon hujayralarining tuzilishini mikroskopda o‘rganish
Darslik: 51-bet
MaqsadPiyoz po‘sti va og‘iz shilliq qavati hujayralarini mikroskopda ko‘rib, o‘simlik va hayvon hujayralarini solishtirish.
Ish o‘qituvchi rahbarligida bajariladi. Qizil piyoz po‘stining yupqa parchasini (qatlamni ajratishni o‘qituvchi yoki kattalar ko‘rsatadi) buyum oynasidagi suv tomchisiga qo‘yib, qoplagich oyna bilan yoping va avval kichik, so‘ng katta obyektivda ko‘ring. Ko‘p burchakli hujayralar, qalin devor, rangli vakuola va yadro ko‘rinadi. Og‘iz bo‘shlig‘i hujayralari uchun faqat o‘zingizning toza, bir martalik tayoqchangiz yoki paxtali tayoqcha bilan yonoq ichini yengil surting, namunani buyum oynasidagi yod eritmasi tomchisiga suring; yod eritmasi (o‘qituvchi beradi) og‘izga tushmasin, tutib yubormang. Hayvon hujayrasi yassi, noaniq shaklli, devori yo‘q, donador sitoplazma va yadro ko‘rinadi. Ishdan so‘ng ishlatilgan materialni o‘qituvchi ko‘rsatmasi bo‘yicha tashlang va qo‘lni sovun bilan yuving; boshqa o‘quvchi namunasi bilan ishlamang.
Namunalar
Piyoz hujayrasida: devor aniq, shakli ko‘p burchakli, vakuola rangli. Og‘iz hujayrasida: devor yo‘q, shakli yassi, yod bilan yadro sariq-jigarrang bo‘yaladi.
«Detektiv». O‘qituvchi ikkita rasm (piyoz va og‘iz hujayrasi) ko‘rsatadi; guruhlar kamida uchta belgi bo‘yicha qaysi biri o‘simlik hujayrasi ekanini isbotlaydi.
Mashq
1
Piyoz hujayralarida mikroskop ostida qaysi qismlar ko‘rinadi?
Hujayra devori, sitoplazma, yadro va vakuola.
2
O‘simlik va hayvon hujayralarining ko‘rinishdagi ikkita farqini ayting.
O‘simlikda qalin devor va vakuola bor, shakli ko‘p burchakli; hayvonda devor yo‘q, shakli yumshoq, noaniq.
3
Mikroskopda 10× okulyar va 40× obyektiv bilan ko‘rilgan hujayra kattalashtirilishini hisoblang.
400
4
Nima uchun og‘iz hujayralarini yod bilan bo‘yaymiz va boshqa odam namunasidan foydalanmaymiz?
Yod yadro va sitoplazmani ko‘rinadigan qiladi; boshqa odam namunasi gigiyena nuqtayi nazaridan xavfli, infeksiya o‘tishi mumkin.