ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Monoduragay masalalar va diduragay chatishtirish

Darslar 49–50 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
49

6-laboratoriya mashg‘uloti: monoduragay chatishtirishga doir masalalar yechish

Darslik: 137-bet
MaqsadMonoduragay chatishtirishga doir masalalarni yechish ketma-ketligini egallash.
Yangi so‘zlar
masala sharti · problem conditionsgametalar · gametesPennet katagi · Punnett squarenisbat · ratio
Tushuntirish

Genetik masalani yechish tartibi: 1) belgilarni harflar bilan belgilang (dominant — katta harf, retsessiv — kichik harf); 2) ota-onaning genotipini yozing (retsessiv fenotip har doim aa; dominant fenotip A_ — AA yoki Aa); 3) har bir ota-onaning gametalarini yozing (geterozigota ikki xil gameta beradi, gomozigota bir xil); 4) Pennet katagida gametalarni birlashtirib, avlod genotiplarini toping; 5) genotip va fenotip nisbatini yozing va savolga javob bering. Agar avlodda retsessiv belgili individ paydo bo‘lsa, ikkala ota-ona ham kamida bittadan retsessiv allel tashuvchi (a) bo‘ladi. Kutilgan nisbatlar ehtimollik: kichik sonli avlodda haqiqiy natija nisbatdan bir oz farq qilishi mumkin. Masalalarda ham yozuvlarni tartibli yuriting: P, G, F1, F2.

A — dominant, a — retsessiv belgiAaaaAaaaAaaa

Genotip: 2 Aa : 2 aa

Fenotip: dominant : retsessiv = 2 : 2

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ko‘chatxona xodimi rejalashtirilgan chatishtirish natijasida gullarning taxminan qancha qismi oq bo‘lishini oldindan hisoblab, shunga yarasha tuvak tayyorlaydi. Bunday «taxminan» hisob genetikada ham ishlatiladi: aniq son emas, ehtimolli nisbat beriladi.

Kim ishlatadi

Ko‘chatxona xodimi chatishtirish natijasini rejalashtiradi, chorvachilik mutaxassisi avlod nisbatini taxmin qiladi, laboratoriya tadqiqotchisi tajriba hayvonlarini rejali ko‘paytiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Tanga (yoki 1 va 2 yozilgan ikki qog‘oz) bilan 20 marta tavakkal tashlab, bir tomon necha marta chiqqanini sanang va nega aniq yarmi bo‘lmasligini «taxminan» so‘zi bilan bog‘lang.

Namunalar
P: ♀ Bb × ♂ bb
♀ \ ♂b
BBb
bbb
Genotip: 1 Bb : 1 bb
Fenotip: 1 : 1
Qora (B) dominant, jigarrang (b) retsessiv. Qora dengiz cho‘chqasi (Bb) × jigarrang (bb): G: B, b | b; F1: Bb, bb → 1 qora : 1 jigarrang. 8 ta bolasidan taxminan 4 tasi qora.
P: ♀ Bb × ♂ Bb
♀ \ ♂Bb
BBBBb
bBbbb
Genotip: 1 BB : 2 Bb : 1 bb
Fenotip: 3 : 1
Ikki qora quyon jigarrang bola tug‘di. Demak ikkalasi ham Bb: Bb × Bb → ¼ jigarrang (bb). Tug‘ilgan 16 ta bolaning taxminan 16 ÷ 4 = 4 tasi jigarrang bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Masala ustaxonasi». Guruh o‘zining monoduragay masalasini tuzadi (belgilar: gul rangi, urug‘ shakli yoki hayvon junining rangi), yechimini Pennet katagida yozadi va boshqa guruhga yechish uchun beradi.

Mashq
1
Qaysi genotiplar dominant fenotipga ega bo‘lishi mumkin?
2
Bb × bb chatishtirishda avlodda nisbat qanday?
3
Aa × Aa chatishtirishdan 240 ta o‘simlik olindi. Taxminan nechtasi retsessiv (aa) bo‘ladi?
4
Nima uchun ikki dominant fenotipli ota-onadan retsessiv bola tug‘ilsa, ota-onalar geterozigota ekan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMa’lumotga ko‘ra qayta to‘ldirishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →