ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Xemosintez va oqsil biosintezi

Darslar 34–35 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
34

Xemosintez

Darslik: 87-bet
MaqsadXemosintezning mohiyatini, xemosintezlovchi bakteriyalarni va ularning tabiatdagi rolini bilish.
Yangi so‘zlar
xemosintez · chemosynthesisnitrifikatsiyalovchi bakteriyalar · nitrifying bacteriatemir bakteriyalari · iron bacteriaoltingugurt bakteriyalari · sulfur bacteria
Tushuntirish

Xemosintez — ba’zi bakteriyalarning anorganik moddalar oksidlanish reaksiyalari energiyasidan foydalanib, CO₂ dan organik modda sintezlashi; ularda xlorofill yo‘q va yorug‘lik kerak emas. Bu usul 1887–1890-yillarda rus-ukrain mikrobiologi S. N. Vinogradskiy tomonidan ochilgan. Nitrifikatsiyalovchi bakteriyalar ammiakni nitritga, nitritni nitratga oksidlaydi (nitrat esa o‘simlik uchun yaxshi o‘zlashadigan azot manbai); temir bakteriyalari ikki valentli temirni uch valentliga, oltingugurt bakteriyalari vodorod sulfidni oltingugurt va sulfatga aylantiradi. Xemosintezlovchilar azot, oltingugurt, temir kabi elementlarning tabiatdagi davriy aylanishida muhim, tuproq unumdorligini oshiradi. Okean tubida, quyosh nuri tushmaydigan issiq buloqlar (gidrotermal manbalar) atrofida xemosintezlovchi bakteriyalar butun ekotizim (chuvalchang, mollyuskalar) uchun birlamchi oziq bo‘ladi; bu 1977-yilda ochilgan.

BakteriyalarO‘zgarish
NitrifikatsiyalovchiNH₃ → NO₂⁻ → NO₃⁻
Temir bakteriyalariFe²⁺ → Fe³⁺
Oltingugurt bakteriyalariH₂S → S → SO₄²⁻
TACCGTAGCTTTATTDNAAUGGCAUCGAAAUAAmRNA

iRNKda timin (T) o‘rniga uratsil (U): A–U, T–A, C–G, G–C

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zi quduq va ariqlarda to‘q sariq-jigarrang shilimshiq qatlam paydo bo‘ladi. Ko‘pincha bunga erigan temirni oksidlab, undan energiya oladigan bakteriyalar sabab bo‘ladi. Ular quyoshsiz yashaydi, shuning uchun suv ostida ham ko‘payadi.

Kim ishlatadi

Suv ta’minoti texnigi quvurlardagi qatlamni tekshiradi, mikrobiolog g‘orlar va chuqur suvlardagi bakteriyalarni o‘rganadi, ekolog tuproq azot aylanishini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Eski quvur yoki jo‘mrakdagi (yoki rasmdagi) to‘q sariq-jigarrang dog‘ni ko‘rsangiz, unga tegmang; ikki mumkin bo‘lgan sababni (zang yoki bakteriya) yozing.

Namunalar
NH₃ → NO₂⁻ → NO₃⁻: nitrifikatsiya ikki bosqichda boradi va har bir bosqich bakteriyalarga energiya beradi.
Fotosintezda energiya manbai — yorug‘lik, xemosintezda — anorganik moddalarning oksidlanishi; ikkalasida ham organik modda CO₂ dan hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Fotosintez yoki xemosintez?» Kartochkalarda manbalar (quyosh nuri, ammiak oksidlanishi, H₂S oksidlanishi, xlorofill) bor. Guruhlar ularni ikki jarayonga ajratib, umumiy tomonini (CO₂ dan organik modda) topadi.

Mashq
1
Xemosintez nima?
2
Xemosintezga qodir ikkita bakteriya guruhini ayting.
3
Fotosintez va xemosintezning bitta umumiy va bitta farqli belgisini ayting.
4
Nima uchun gidrotermal manbalar atrofida quyoshsiz hayot mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi norozi mijozHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →