Darslar 34–35 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
34
Xemosintez
Darslik: 87-bet
MaqsadXemosintezning mohiyatini, xemosintezlovchi bakteriyalarni va ularning tabiatdagi rolini bilish.
Xemosintez — ba’zi bakteriyalarning anorganik moddalar oksidlanish reaksiyalari energiyasidan foydalanib, CO₂ dan organik modda sintezlashi; ularda xlorofill yo‘q va yorug‘lik kerak emas. Bu usul 1887–1890-yillarda rus-ukrain mikrobiologi S. N. Vinogradskiy tomonidan ochilgan. Nitrifikatsiyalovchi bakteriyalar ammiakni nitritga, nitritni nitratga oksidlaydi (nitrat esa o‘simlik uchun yaxshi o‘zlashadigan azot manbai); temir bakteriyalari ikki valentli temirni uch valentliga, oltingugurt bakteriyalari vodorod sulfidni oltingugurt va sulfatga aylantiradi. Xemosintezlovchilar azot, oltingugurt, temir kabi elementlarning tabiatdagi davriy aylanishida muhim, tuproq unumdorligini oshiradi. Okean tubida, quyosh nuri tushmaydigan issiq buloqlar (gidrotermal manbalar) atrofida xemosintezlovchi bakteriyalar butun ekotizim (chuvalchang, mollyuskalar) uchun birlamchi oziq bo‘ladi; bu 1977-yilda ochilgan.
Namunalar
NH₃ → NO₂⁻ → NO₃⁻: nitrifikatsiya ikki bosqichda boradi va har bir bosqich bakteriyalarga energiya beradi.
Fotosintezda energiya manbai — yorug‘lik, xemosintezda — anorganik moddalarning oksidlanishi; ikkalasida ham organik modda CO₂ dan hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat
«Fotosintez yoki xemosintez?» Kartochkalarda manbalar (quyosh nuri, ammiak oksidlanishi, H₂S oksidlanishi, xlorofill) bor. Guruhlar ularni ikki jarayonga ajratib, umumiy tomonini (CO₂ dan organik modda) topadi.
Mashq
1
Xemosintez nima?
Anorganik moddalar oksidlanishi energiyasi hisobiga CO₂ dan organik modda sintezi.
2
Xemosintezga qodir ikkita bakteriya guruhini ayting.
Nitrifikatsiyalovchi, temir yoki oltingugurt bakteriyalari.
3
Fotosintez va xemosintezning bitta umumiy va bitta farqli belgisini ayting.
Umumiy: CO₂ dan organik modda hosil bo‘ladi. Farq: energiya manbai — yorug‘lik va anorganik moddalar oksidlanishi.
4
Nima uchun gidrotermal manbalar atrofida quyoshsiz hayot mumkin?
Xemosintezlovchi bakteriyalar H₂S kabi moddalar oksidlanishi energiyasi bilan organik modda yaratadi va boshqa organizmlarga oziq bo‘ladi.