ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Hujayra sikli, mitoz va meyoz

Darslar 38–39 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
38

Hujayra sikli

Darslik: 95–98-betlar
MaqsadHujayra sikli, interfaza davrlari va mitoz bosqichlarini, mitozning ahamiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
interfaza · interphasemitoz · mitosisxromatid · chromatidbo‘linish urchug‘i · spindle
Tushuntirish

Hujayra sikli — hujayra hosil bo‘lishidan keyingi bo‘linishigacha (yoki nobud bo‘lishigacha) bo‘lgan davr. U interfaza va mitozdan iborat. Interfaza uch davrga bo‘linadi: G₁ (hujayra o‘sadi, oqsil va RNK sintezi jadal), S (DNK reduplikatsiyalanib ikki hissa ortadi, har bir xromosoma ikki xromatidli bo‘ladi, sentriolalar ham ikki hissa ortadi) va G₂ (mitozga tayyorlanish tugaydi). Mitoz to‘rt bosqich: profazada xromosomalar spirallashib ko‘rina boshlaydi, yadro qobig‘i va yadrocha yo‘qoladi, bo‘linish urchug‘i shakllanadi; metafazada xromosomalar ekvator tekisligida joylashadi; anafazada sentromera bo‘linib xromatidlar mustaqil xromosoma sifatida qutblarga tortiladi; telofazada xromosomalar yoyiladi, yadro qobig‘i va yadrocha tiklanadi, sitokinez bilan ikki qiz hujayra hosil bo‘ladi (hayvonda membrana botiqlashib, o‘simlikda o‘rtada to‘siq paydo bo‘lib). Mitoz natijasida ona hujayra bilan bir xil diploid to‘plam va bir xil genlarga ega ikki hujayra hosil bo‘ladi; u o‘sish, to‘qima tiklanishi va jinssiz ko‘payishni ta’minlaydi. Nerv va mushak hujayralari voyaga yetgach odatda bo‘linmaydi; hujayra bo‘linishining nazoratsiz ketishi o‘sma kasalliklari mohiyatini tashkil etadi.

G₁SG₂ProfazaMetafazaAnafazaTelofaza
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Barmoq tirnog‘i oyiga taxminan 3 mm o‘sadi, chunki uning asosidagi hujayralar mitoz bilan bo‘linishda davom etadi. Teri va soch ham shunday yangilanadi. Mitoz sekin, ammo to‘xtovsiz ishlaydigan jarayon.

Kim ishlatadi

Tibbiy tadqiqotchi hujayra bo‘linishi qanday boshqarilishini o‘rganadi, agronom ildiz uchining o‘sishini o‘lchaydi, laborant hujayra kulturasini parvarishlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Tez o‘sadigan o‘simlik novdasini yoki maysani tanlab, uzunligini qog‘oz tasmaga belgilab qo‘ying va bir haftadan keyin yana o‘lchang.

Namunalar
2n = 8XromosomalarXromatidlar
G₁88
S dan keyin816
Anafaza1616
2n = 8 bo‘lgan hujayrada G₁ da 8 xromosoma (har biri 1 xromatid); S dan keyin 8 xromosoma, 16 xromatid; anafazada 16 xromosoma.
0510152012481601234Hujayralar soniHar bo‘linishdan keyingi hujayralar
1 hujayra ketma-ket 4 marta mitoz bilan bo‘linsa, 2 × 2 × 2 × 2 = 16 hujayra hosil bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Mitoz filmi». Guruh bosqichlarni plastilin yoki ip bilan xromosomalar modelida ko‘rsatadi (2n = 4). Har bir bosqichda xromosoma va xromatidlar sonini hisoblaydi.

Mashq
1
Interfazaning uch davrini va ulardagi asosiy jarayonni ayting.
2
Hujayra 2n = 12. Anafazada hujayrada nechta xromosoma bo‘ladi?
3
1 hujayra 5 marta ketma-ket mitoz bilan bo‘lingan. Nechta hujayra hosil bo‘ladi?
4
Nima uchun S davrida DNK ikki hissa ortishi zarur?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon egasi bilan suhbatHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →