Madaniy o‘simliklarning kelib chiqishi va xilma-xillik markazlari
Seleksiya — odam uchun foydali yangi o‘simlik navlari, hayvon zotlari va mikroorganizm shtammlarini yaratish hamda mavjudlarini yaxshilash haqidagi fan. Madaniy navlar va zotlarning genofondi (populyatsiyadagi barcha genlar yig‘indisi) ularning yovvoyi ajdodlarinikidan tor, shuning uchun yangi foydali belgilarni (kasallikka, qurg‘oqchilikka chidamlilik, hosildorlik) yovvoyi qarindosh turlardan izlash muhim. N. I. Vavilov 1920–1940-yillarda ko‘plab ekspeditsiyalar uyushtirib, dunyodagi ekin navlari kolleksiyasini to‘pladi va madaniy o‘simliklarning kelib chiqish markazlari ta’limotini yaratdi: bu markazlarda ekinning eng ko‘p genetik xilma-xilligi uchraydi. Darslikda 7 ta markaz keltiriladi: Janubiy Osiyo tropik (sholi, shakarqamish), Sharqiy Osiyo (soya, tariq), Janubiy-g‘arbiy Osiyo, O‘rta Osiyoni ham o‘z ichiga oladi (bug‘doy, dukkaklilar, zig‘ir, sabzi), O‘rta yer dengizi (karam, qand lavlagi, zaytun), Abissiniya (arpa, kofe), Markaziy Amerika (makkajo‘xori, loviya, oshqovoq, g‘o‘za) va Janubiy Amerika (kartoshka); keyinchalik markazlar soni 12 gacha aniqlashtirilgan. Bugungi kunda xilma-xillik urug‘ banklarida saqlanadi, ular iqlim o‘zgarishi va kasalliklarga qarshi navlar yaratishda yordam beradi.
| Markaz | Ekinlar |
|---|---|
| Tropik Janubiy Osiyo | sholi, shakarqamish |
| Sharqiy Osiyo | soya, tariq |
| Janubi-G‘arbiy Osiyo (O‘rta Osiyo bilan) | bug‘doy, dukkaklilar, zig‘ir, sabzi |
| O‘rta dengiz | karam, qand lavlagi, zaytun |
| Habashiston | arpa, qahva |
| Markaziy Amerika | makkajo‘xori, loviya, qovoq, paxta |
| Janubiy Amerika | kartoshka |
Markaziy Osiyo tog‘laridagi yovvoyi olma o‘rmonlari ko‘plab madaniy olma navlarining ajdodi hisoblanadi. Seleksionerlar ularni muhim gen manbai deb biladi: kasallikka chidamlilik kabi belgilarni yangi navlarga o‘tkazish mumkin. Shu sababli bunday o‘rmonlar saqlanadi.
Urug‘ banki xodimi yovvoyi qarindosh turlarni to‘playdi, mevachilik seleksioneri ularni chatishtirishda ishlatadi, botanik ekspeditsiyada o‘simliklarni yig‘adi.
O‘zingiz biladigan uchta ekinni (masalan, bitta meva, bitta don va bitta sabzavot) o‘ylab, har birining ajdodi qayerdan kelgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qiling va keyin kitobdan tekshirish uchun belgilab qo‘ying.
«Xarita ustida». Dunyo konturida 7 ta markazni turli rangda bo‘yang va har birining 3 ta ekinini yozing. O‘zbekistonda eng ko‘p ekiladigan 3 ta ekin qaysi markazdan kelganini toping.