ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Madaniy o‘simliklar markazlari va seleksiya usullari

Darslar 64–65 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
64

Madaniy o‘simliklarning kelib chiqishi va xilma-xillik markazlari

Darslik: 175–176-betlar
MaqsadSeleksiya fanining vazifasini, N. I. Vavilovning madaniy o‘simliklar kelib chiqish markazlari haqidagi ta’limotini va genofond ahamiyatini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
seleksiya · selection (plant and animal breeding)genofond · gene poolkelib chiqish markazi · centre of originnav, zot, shtamm · variety, breed, strain
Tushuntirish

Seleksiya — odam uchun foydali yangi o‘simlik navlari, hayvon zotlari va mikroorganizm shtammlarini yaratish hamda mavjudlarini yaxshilash haqidagi fan. Madaniy navlar va zotlarning genofondi (populyatsiyadagi barcha genlar yig‘indisi) ularning yovvoyi ajdodlarinikidan tor, shuning uchun yangi foydali belgilarni (kasallikka, qurg‘oqchilikka chidamlilik, hosildorlik) yovvoyi qarindosh turlardan izlash muhim. N. I. Vavilov 1920–1940-yillarda ko‘plab ekspeditsiyalar uyushtirib, dunyodagi ekin navlari kolleksiyasini to‘pladi va madaniy o‘simliklarning kelib chiqish markazlari ta’limotini yaratdi: bu markazlarda ekinning eng ko‘p genetik xilma-xilligi uchraydi. Darslikda 7 ta markaz keltiriladi: Janubiy Osiyo tropik (sholi, shakarqamish), Sharqiy Osiyo (soya, tariq), Janubiy-g‘arbiy Osiyo, O‘rta Osiyoni ham o‘z ichiga oladi (bug‘doy, dukkaklilar, zig‘ir, sabzi), O‘rta yer dengizi (karam, qand lavlagi, zaytun), Abissiniya (arpa, kofe), Markaziy Amerika (makkajo‘xori, loviya, oshqovoq, g‘o‘za) va Janubiy Amerika (kartoshka); keyinchalik markazlar soni 12 gacha aniqlashtirilgan. Bugungi kunda xilma-xillik urug‘ banklarida saqlanadi, ular iqlim o‘zgarishi va kasalliklarga qarshi navlar yaratishda yordam beradi.

MarkazEkinlar
Tropik Janubiy Osiyosholi, shakarqamish
Sharqiy Osiyosoya, tariq
Janubi-G‘arbiy Osiyo (O‘rta Osiyo bilan)bug‘doy, dukkaklilar, zig‘ir, sabzi
O‘rta dengizkaram, qand lavlagi, zaytun
Habashistonarpa, qahva
Markaziy Amerikamakkajo‘xori, loviya, qovoq, paxta
Janubiy Amerikakartoshka
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Markaziy Osiyo tog‘laridagi yovvoyi olma o‘rmonlari ko‘plab madaniy olma navlarining ajdodi hisoblanadi. Seleksionerlar ularni muhim gen manbai deb biladi: kasallikka chidamlilik kabi belgilarni yangi navlarga o‘tkazish mumkin. Shu sababli bunday o‘rmonlar saqlanadi.

Kim ishlatadi

Urug‘ banki xodimi yovvoyi qarindosh turlarni to‘playdi, mevachilik seleksioneri ularni chatishtirishda ishlatadi, botanik ekspeditsiyada o‘simliklarni yig‘adi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘zingiz biladigan uchta ekinni (masalan, bitta meva, bitta don va bitta sabzavot) o‘ylab, har birining ajdodi qayerdan kelgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qiling va keyin kitobdan tekshirish uchun belgilab qo‘ying.

Namunalar
Kartoshka Janubiy Amerika (And) markazidan, makkajo‘xori Markaziy Amerikadan, sholi Janubiy Osiyodan, bug‘doy Janubiy-g‘arbiy Osiyodan (O‘rta Osiyo ham) kelib chiqqan.
Yovvoyi g‘o‘za viltga chidamli geni bo‘lsa, uni madaniy navga chatishtirib o‘tkazish mumkin; darslikda shunday yo‘l bilan «Toshkent» navlari yaratilgani aytiladi.
Sinfda faoliyat

«Xarita ustida». Dunyo konturida 7 ta markazni turli rangda bo‘yang va har birining 3 ta ekinini yozing. O‘zbekistonda eng ko‘p ekiladigan 3 ta ekin qaysi markazdan kelganini toping.

Mashq
1
Seleksiya nima?
2
Vavilov nima uchun ekspeditsiyalar uyushtirgan?
3
Darslikdagi 7 ta markazdan keyin ularning soni 12 ga yetgan. Nechtaga ko‘paygan?
4
Nima uchun yovvoyi qarindosh turlar seleksionerlar uchun qimmatli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHisob-kitob va yozuvlarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →