☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Postembrional rivojlanish va ontogenez qonuniyatlari

Darslar 44–46 · 3 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
44

Postembrional rivojlanish

Darslik: 119–121-betlar
MaqsadPostembrional rivojlanish turlarini (to‘g‘ri va to‘liq/to‘liqsiz o‘zgarish bilan) ajratish.
Yangi so‘zlar
postembrional rivojlanish · postembryonic developmentto‘g‘ri rivojlanish · direct developmentmetamorfoz · metamorphosislichinka · larva
Tushuntirish

Postembrional rivojlanish tug‘ilish yoki tuxumdan chiqishdan boshlab organizm hayotining oxirigacha davom etadi. To‘g‘ri rivojlanishda yosh organizm kattalarga o‘xshash bo‘ladi va asosan o‘sadi: qushlar, sutemizuvchilar, kaltakesaklar shunday rivojlanadi. Egri (metamorfozli) rivojlanishda tuxumdan lichinka chiqadi; u kattalardan tuzilishi va yashash muhiti bilan farq qiladi va keyin metamorfoz orqali voyaga yetgan shaklga aylanadi. Masalan, itbaliq qurbaqaga aylanganda dum yo‘qoladi, o‘pka va oyoqlar paydo bo‘ladi; bu o‘zgarishni qalqonsimon bez gormoni tiroksin boshqaradi. Metamorfozning ahamiyati shuki, lichinka va voyaga yetgan hayvon turli oziq bilan oziqlanib, bir-biri bilan raqobatlashmaydi; ba’zi hasharotlarda lichinka faqat oziqlanadi va o‘sadi, ko‘pchilikda esa g‘umbak bosqichi ham bor.

Namunalar
Tovuq jo‘jasi tuxumdan chiqqanda tovuqqa o‘xshaydi — to‘g‘ri rivojlanish.
Kapalak: tuxum → qurt (lichinka) → g‘umbak → kapalak. Qurt barg bilan, kapalak nektar bilan oziqlanadi, shuning uchun ular raqobatlashmaydi.
Sinfda faoliyat

«Rivojlanish kartochkalari». Kartochkalarga qurbaqa, kapalak, quyon, kaltakesak, o‘rdak va chivin rivojlanishini yozing; ularni «to‘g‘ri» va «metamorfozli» guruhlarga ajrating.

Mashq
1
Metamorfoz nima?
2
Qaysi hayvonlarda to‘g‘ri rivojlanish kuzatiladi? Ikkita misol keltiring.
3
Kapalak rivojlanishi 4 bosqichdan iborat. Agar qurt bosqichi 20 kun, g‘umbak 12 kun davom etsa, ikkalasi necha kun?
4
Nima uchun lichinka va voyaga yetgan hayvon turlicha oziqlanishi turga foyda beradi?