ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Postembrional rivojlanish va ontogenez qonuniyatlari

Darslar 44–46 · 3 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
44

Postembrional rivojlanish

Darslik: 119–121-betlar
MaqsadPostembrional rivojlanish turlarini (to‘g‘ri va to‘liq/to‘liqsiz o‘zgarish bilan) ajratish.
Yangi so‘zlar
postembrional rivojlanish · postembryonic developmentto‘g‘ri rivojlanish · direct developmentmetamorfoz · metamorphosislichinka · larva
Tushuntirish

Postembrional rivojlanish tug‘ilish yoki tuxumdan chiqishdan boshlab organizm hayotining oxirigacha davom etadi. To‘g‘ri rivojlanishda yosh organizm kattalarga o‘xshash bo‘ladi va asosan o‘sadi: qushlar, sutemizuvchilar, kaltakesaklar shunday rivojlanadi. Egri (metamorfozli) rivojlanishda tuxumdan lichinka chiqadi; u kattalardan tuzilishi va yashash muhiti bilan farq qiladi va keyin metamorfoz orqali voyaga yetgan shaklga aylanadi. Masalan, itbaliq qurbaqaga aylanganda dum yo‘qoladi, o‘pka va oyoqlar paydo bo‘ladi; bu o‘zgarishni qalqonsimon bez gormoni tiroksin boshqaradi. Metamorfozning ahamiyati shuki, lichinka va voyaga yetgan hayvon turli oziq bilan oziqlanib, bir-biri bilan raqobatlashmaydi; ba’zi hasharotlarda lichinka faqat oziqlanadi va o‘sadi, ko‘pchilikda esa g‘umbak bosqichi ham bor.

RivojlanishMisollar
To‘g‘riqushlar, sutemizuvchilar, kaltakesaklar
Metamorfoz bilanbaqa (itbaliq → baqa), kapalak
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Paxta dalasida o‘simlikni himoya qilish mutaxassisi qurtlar barglarni yeyishini biladi, ammo kapalak esa tuxum qo‘yadi. Shuning uchun ba’zan qurtlarga qarshi emas, balki kapalaklarni tutuvchi tuzoqlar o‘rnatiladi: zararkunandaning qaysi bosqichi qayerdaligini bilish kerak.

Kim ishlatadi

O‘simlikni himoya qilish mutaxassisi zararkunanda bosqichlarini kuzatadi, entomolog hasharotlar hayot siklini o‘rganadi, asalarichi lichinkalar holatini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Hovlida yoki rasmda hasharotni ko‘rsangiz, u voyaga yetganmi yoki yosh bosqichmi, ayting va hayot siklining qaysi bosqichi bo‘lishi mumkinligini yozing.

Namunalar
Tovuq jo‘jasi tuxumdan chiqqanda tovuqqa o‘xshaydi — to‘g‘ri rivojlanish.
Kapalak: tuxum → qurt (lichinka) → g‘umbak → kapalak. Qurt barg bilan, kapalak nektar bilan oziqlanadi, shuning uchun ular raqobatlashmaydi.
Sinfda faoliyat

«Rivojlanish kartochkalari». Kartochkalarga qurbaqa, kapalak, quyon, kaltakesak, o‘rdak va chivin rivojlanishini yozing; ularni «to‘g‘ri» va «metamorfozli» guruhlarga ajrating.

Mashq
1
Metamorfoz nima?
2
Qaysi hayvonlarda to‘g‘ri rivojlanish kuzatiladi? Ikkita misol keltiring.
3
Kapalak rivojlanishi 4 bosqichdan iborat. Agar qurt bosqichi 20 kun, g‘umbak 12 kun davom etsa, ikkalasi necha kun?
4
Nima uchun lichinka va voyaga yetgan hayvon turlicha oziqlanishi turga foyda beradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahordan oldingi qarorHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →