Odam genetikasi: usullar va irsiy kasalliklar

Odamda genetik tajribalar o‘tkazib bo‘lmaydi (axloqiy jihatdan ham), avlod almashinuvi sekin va farzandlar soni kam, shuning uchun maxsus usullar qo‘llanadi. Genealogik (shajara) usulda oila a’zolarining bir necha avlodidagi belgi yoki kasallik jadvalga (shajaraga) tushiriladi: kvadrat — erkak, doira — ayol, to‘ldirilgan belgi — belgisi bor kishi; ikki sog‘lom ota-onadan kasal bola tug‘ilsa, belgi retsessiv bo‘ladi. Egizaklar usuli: bir tuxum hujayradan rivojlangan (monozigotali) egizaklar genotipi bir xil, shuning uchun ularning farqi muhitga bog‘liq; ikki tuxum hujayradan rivojlangan (ikki zigotali) egizaklar oddiy aka-ukalardek o‘xshash. Sitogenetik usulda kariotip — hujayradagi xromosomalar to‘plami — mikroskopda o‘rganiladi (odamda 46 ta), shifokor olgan qon namunasidagi leykotsitlardan preparat tayyorlanadi. Biokimyoviy usul moddalar almashinuvi buzilishini aniqlaydi (qandli diabetda insulin kamligi, fenilketonuriyada fermentning yo‘qligi; qandli diabet ko‘p genlar va turmush tarziga bog‘liq murakkab kasallik bo‘lib, oddiy retsessiv belgi kabi irsiylanmaydi), molekulyar-genetik usul esa DNK tuzilishini, genlar ketma-ketligini o‘qiydi; hozir odam genomi to‘liq o‘qilgan. Qobiliyat va xarakter ko‘p genlarga ham, tarbiya va muhitga ham bog‘liq; bitta gen yoki oila tarixi bilan bashorat qilib bo‘lmaydi.