Odam genetikasini o‘rganish usullari
Odamda genetik tajribalar o‘tkazib bo‘lmaydi (axloqiy jihatdan ham), avlod almashinuvi sekin va farzandlar soni kam, shuning uchun maxsus usullar qo‘llanadi. Genealogik (shajara) usulda oila a’zolarining bir necha avlodidagi belgi yoki kasallik jadvalga (shajaraga) tushiriladi: kvadrat — erkak, doira — ayol, to‘ldirilgan belgi — belgisi bor kishi; ikki sog‘lom ota-onadan kasal bola tug‘ilsa, belgi retsessiv bo‘ladi. Egizaklar usuli: bir tuxum hujayradan rivojlangan (monozigotali) egizaklar genotipi bir xil, shuning uchun ularning farqi muhitga bog‘liq; ikki tuxum hujayradan rivojlangan (ikki zigotali) egizaklar oddiy aka-ukalardek o‘xshash. Sitogenetik usulda kariotip — hujayradagi xromosomalar to‘plami — mikroskopda o‘rganiladi (odamda 46 ta), shifokor olgan qon namunasidagi leykotsitlardan preparat tayyorlanadi. Biokimyoviy usul moddalar almashinuvi buzilishini aniqlaydi (qandli diabetda insulin kamligi, fenilketonuriyada fermentning yo‘qligi; qandli diabet ko‘p genlar va turmush tarziga bog‘liq murakkab kasallik bo‘lib, oddiy retsessiv belgi kabi irsiylanmaydi), molekulyar-genetik usul esa DNK tuzilishini, genlar ketma-ketligini o‘qiydi; hozir odam genomi to‘liq o‘qilgan. Qobiliyat va xarakter ko‘p genlarga ham, tarbiya va muhitga ham bog‘liq; bitta gen yoki oila tarixi bilan bashorat qilib bo‘lmaydi.
| Usul | Nimani o‘rganadi |
|---|---|
| Genealogik | nasl-nasab shajarasi |
| Egizaklar | genotip va muhit ta’siri |
| Sitogenetik | kariotip (odamda 46) |
| Biokimyoviy | moddalar almashinuvi buzilishlari |
| Molekulyar-genetik | DNK tuzilishi, genlar tartibi |
Ot va it zotlarini boquvchilar nasl daftarida ajdodlarni yozib boradi, shunda hayvonlarning qarindoshligi ko‘rinadi. Odam genetikasida ishlatiladigan kvadrat va doiralardan iborat shajara chizmasi ham belgi avlodlar bo‘ylab qanday o‘tganini kuzatish uchun ishlatiladi.
Zot reyestri xodimi nasl yozuvlarini yuritadi, tibbiy genetik shajara chizmasini o‘qiydi, tadqiqotchi egizaklarni solishtirib o‘rganadi.
O‘ylab topilgan hayvonlar yoki ertak qahramonlaridan uch avlodlik shajara chizing (kvadrat va doiralar bilan); o‘z oilangizni chizmang.
«Shajara o‘qish». Berilgan shajara: I avlod — ikki sog‘lom ota-ona; II avlod — 3 bolasi: 1 qiz kasal, 2 o‘g‘il sog‘lom. Belgi dominantmi yoki retsessivmi? Genotiplarni yozing.