ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Oqsillarning tuzilishi va xossalari

Darslar 25–26 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
26

Oqsillarning xossalari. Oddiy va murakkab oqsillar

Darslik: 68–70-betlar
MaqsadOqsillarning xossalari (denaturatsiya, renaturatsiya), oddiy va murakkab oqsillar xillarini bilish.
Yangi so‘zlar
denaturatsiya · denaturationrenaturatsiya · renaturationoddiy oqsil · simple proteinmurakkab oqsil · complex protein
Tushuntirish

Oqsillar yuqori molekulyar massaga ega, suvda kolloid eritma hosil qiladi, ularning xossalari aminokislotalar tarkibi va tuzilishiga bog‘liq; shakli bo‘yicha tolasimon (soch, mushak, ipak oqsillari) va yumaloq (fermentlar, gemoglobin) oqsillar farqlanadi. Denaturatsiya — oqsil o‘ziga xos tabiiy (nativ) tuzilishini yo‘qotishi: yuqori harorat, nurlanish, og‘ir metall tuzlari, kuchli kislota va ishqorlar ta’sirida shakli, erishi va vazifasi o‘zgaradi; tuxum oqi qizdirilganda qattiqlashishi shunday, bu o‘zgarish qaytmaydi. Ba’zi oqsillar sharoit yaxshilansa, tabiiy holatini qayta tiklaydi — renaturatsiya. Oddiy oqsillar faqat aminokislotalardan iborat (albuminlar suvda, globulinlar kuchsiz tuz eritmasida eriydi); murakkab oqsillar oqsil bo‘lmagan qismga ega: nukleoproteinlar (oqsil + nuklein kislota), xromoproteinlar (masalan, temirli gemoglobin), lipoproteinlar, glikoproteinlar. Yuqori tana harorati (isitma) tufayli oqsillar ish faoliyati buzilishi mumkin, shu sababli shifokorga murojaat qilish zarur.

OqsillarMisollar
Oddiyalbuminlar (suvda eriydi), globulinlar (kuchsiz tuz eritmasida)
Murakkabnukleoproteinlar, xromoproteinlar (gemoglobin), lipoproteinlar, glikoproteinlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sut o‘z holicha achib qolsa, quyuqlashadi. Bakteriyalar hosil qilgan kislota sut oqsillarining shaklini o‘zgartiradi, oqsillar bir-biriga yopishib, quyuq massa hosil qiladi. Qurt va suzma tayyorlashda shu hodisadan foydalaniladi.

Kim ishlatadi

Sut mahsulotlari texnologi sutning mahsulotga aylanib quyuqlashishini nazorat qiladi, laboratoriya xodimi undagi oqsilni tekshiradi, oziq-ovqat texnologi pishirish usulini tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Pishirish, quritish yoki achitishdan keyin ko‘rinishi yoki mazasi o‘zgaradigan uchta oziqni o‘ylab toping va qaysi birida oqsil shakli o‘zgargan bo‘lishi mumkinligini yozing.

Namunalar
Tuxum pishirilganda oqsil ivib oqarib qoladi — qaytmas denaturatsiya; qaynatilgan tuxum yana xom holatga qaytmaydi.
!Diqqat!
Mis yoki simob tuzlari zaharli: o‘qituvchi yoki kattalarsiz ularga tegmang.
Mis yoki simob tuzlari zaharli, chunki ular fermentlar oqsilini denaturatsiya qiladi; bunday moddalarni qo‘l bilan ushlamang va o‘qituvchi/kattalar nazoratisiz ishlatmang.
Sinfda faoliyat

«Denaturatsiyani kuzating». Kattalar nazoratida: sirkani tuxum oqiga qo‘shish yoki tuxumni pishirishni kuzating (o‘quvchilar o‘zlari qaynoq suv yoki kislotalar bilan ishlamaydi). Qaysi omillar oqsilni o‘zgartirishini ro‘yxatga oling.

Mashq
1
Denaturatsiya nima? Uni qaysi omillar keltirib chiqaradi?
2
Oddiy va murakkab oqsillarning farqini ayting.
3
Gemoglobinning har bir molekulasida 4 ta Fe atomi bor. 25 ta gemoglobin molekulasida nechta Fe atomi bor?
4
Nima uchun isitma yuqori bo‘lganda (masalan, 41 °C dan oshsa) xavfli bo‘lishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTaxta xaridi: ulgurji yoki kichikHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →