Oqsillarning xossalari. Oddiy va murakkab oqsillar
Oqsillar yuqori molekulyar massaga ega, suvda kolloid eritma hosil qiladi, ularning xossalari aminokislotalar tarkibi va tuzilishiga bog‘liq; shakli bo‘yicha tolasimon (soch, mushak, ipak oqsillari) va yumaloq (fermentlar, gemoglobin) oqsillar farqlanadi. Denaturatsiya — oqsil o‘ziga xos tabiiy (nativ) tuzilishini yo‘qotishi: yuqori harorat, nurlanish, og‘ir metall tuzlari, kuchli kislota va ishqorlar ta’sirida shakli, erishi va vazifasi o‘zgaradi; tuxum oqi qizdirilganda qattiqlashishi shunday, bu o‘zgarish qaytmaydi. Ba’zi oqsillar sharoit yaxshilansa, tabiiy holatini qayta tiklaydi — renaturatsiya. Oddiy oqsillar faqat aminokislotalardan iborat (albuminlar suvda, globulinlar kuchsiz tuz eritmasida eriydi); murakkab oqsillar oqsil bo‘lmagan qismga ega: nukleoproteinlar (oqsil + nuklein kislota), xromoproteinlar (masalan, temirli gemoglobin), lipoproteinlar, glikoproteinlar. Yuqori tana harorati (isitma) tufayli oqsillar ish faoliyati buzilishi mumkin, shu sababli shifokorga murojaat qilish zarur.
| Oqsillar | Misollar |
|---|---|
| Oddiy | albuminlar (suvda eriydi), globulinlar (kuchsiz tuz eritmasida) |
| Murakkab | nukleoproteinlar, xromoproteinlar (gemoglobin), lipoproteinlar, glikoproteinlar |
Sut o‘z holicha achib qolsa, quyuqlashadi. Bakteriyalar hosil qilgan kislota sut oqsillarining shaklini o‘zgartiradi, oqsillar bir-biriga yopishib, quyuq massa hosil qiladi. Qurt va suzma tayyorlashda shu hodisadan foydalaniladi.
Sut mahsulotlari texnologi sutning mahsulotga aylanib quyuqlashishini nazorat qiladi, laboratoriya xodimi undagi oqsilni tekshiradi, oziq-ovqat texnologi pishirish usulini tanlaydi.
Pishirish, quritish yoki achitishdan keyin ko‘rinishi yoki mazasi o‘zgaradigan uchta oziqni o‘ylab toping va qaysi birida oqsil shakli o‘zgargan bo‘lishi mumkinligini yozing.
«Denaturatsiyani kuzating». Kattalar nazoratida: sirkani tuxum oqiga qo‘shish yoki tuxumni pishirishni kuzating (o‘quvchilar o‘zlari qaynoq suv yoki kislotalar bilan ishlamaydi). Qaysi omillar oqsilni o‘zgartirishini ro‘yxatga oling.