☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Qo‘qon xonligida madaniyat va ta’lim

Darslar 38–39 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
39

Qo‘qon xonligida ta’lim

Darslik: 147–150-betlar
MaqsadQo‘qon xonligida maktabxona va madrasa ta’limi qanday tashkil etilganini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
maktabxona · maktabkhana (primary school)maktabdor · maktabdor (teacher)otin · otin (female teacher)madrasa · madrasa (higher school)
Tushuntirish

Maktabxona boshlang‘ich ta’lim bo‘lib, kitobga ko‘ra xonlikda 350 ta shunday maktab bo‘lgan; o‘g‘il bolalar maktabi masjid, madrasa yoki maktabdor uyida, qizlar maktabi esa otinlarning uyida ochilgan. 5 yoshdan 12 yoshgacha bo‘lgan bolalar qabul qilingan, o‘qish 5–7 yil davom etgan va juma hamda bayram kunlari dars bo‘lmagan. O‘qish arab alifbosidan, so‘ng «Haftiyak», Qur’on, «Chor kitob», So‘fi Olloyorning «Sabot ul-ojizin» asaridan davom etgan; keyin Sa’diyning «Bo‘ston» va «Guliston»i, Hofizning «Devon»i va Navoiy she’rlari o‘rganilgan, hisob-kitob va husnixat ham o‘qitilgan. Dilshod Otin Qo‘qonda ijod qilgan shoira va maktabdor bo‘lib, o‘zi yozishicha, 51 yil o‘qitgan va 890 nafar qizni savodli qilgan. Madrasalarga 13–15 yoshidan qabul qilingan, o‘qish 15–20 yil davom etgan va 1841-yilda Qo‘qon madrasalarida 1000 nafar mulla o‘qigan. Madrasada kalom, hadis, fiqh, arab grammatikasi, mantiq, notiqlik, xattotlik, shuningdek tarix, adabiyot, geografiya va matematika o‘qitilgan.

Namunalar
Maktabxonada o‘qish 5–7 yil; 5 yoshda boshlagan bola 10–12 yoshda tugatgan.
Madrasada o‘qish 15–20 yil: 13 yoshda kirgan 28–33 yoshgacha o‘qigan bo‘lishi mumkin.
Sinfda faoliyat

«Ta’lim zinasi»: maktabxona va madrasada o‘qiladigan asarlar va fanlarni ikki ustunda tartib bilan yozing.

Mashq
1
Bola 5 yoshda maktabxonaga kirib, 7 yil o‘qisa, necha yoshda tugatadi?
2
Maktabxonada o‘qish tartibini birinchi uch bosqich bilan ayting.
3
Qizlar maktabxonalari qayerda va kim tomonidan tashkil etilgan?
4
Nega Sa’diyning «Guliston»i hozir ham o‘qiladi?