☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Buxoro xonligida ijtimoiy-iqtisodiy hayot

Darslar 11 · 1 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
11

Buxoro xonligida ijtimoiy-iqtisodiy hayot

Darslik: 34–38-betlar
MaqsadBuxoro xonligida yer egaligi, soliqlar, pul islohotlari va sug‘orish ishlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
suyurg‘ol · suyurghal (land grant to a prince)tanho · tanho (service land grant)xiroj · kharaj (land tax)vaqf · waqf (endowed property)
Tushuntirish

Shayboniylar yangi ishlab chiqarish munosabatlarini olib kelmadilar: temuriylardan qolgan tuzumni qabul qilib, unga moslashdilar. Barcha yer davlat mulki hisoblangan, xon uni mulki xos (xonning o‘z yeri), mulki xolis (sotib olingan yer), suyurg‘ol, tanho va vaqf shaklida taqsimlagan. Suyurg‘ol sulola vakillariga berilib, dastlab ularni xonga itoatda tutgan, ammo keyinchalik meros bo‘lib qolgach, markazdan ajralishga intilishni kuchaytirdi; tanho esa xizmat evaziga berilgan, egasining shaxsiy mulki bo‘lmagan yer edi. Asosiy soliq xiroj bo‘lib, hosilning 30–40 foizigacha bo‘lgan; zakot, ixrojot, zobitona, mehnat majburiyati yasoq ham bo‘lgan, og‘ir yillarda hatto jizya solingan. Muhammad Shayboniyxon 1507-yilda pul islohoti o‘tkazib, bir xil vaznli kumush va mis tanga zarb qildirdi; Abdullaxon II ham pul islohoti o‘tkazib, oltin tanga chiqardi va tarkibini nazorat qildi. Abdullaxon II davrida sug‘orish ishlari keng rivojlandi: Zarafshonda suv ayirg‘ichlar qurildi, Nurota yaqinida Abdullaxon to‘g‘oni bunyod etildi, 1577-yilda Buxoroda Abdullaxon timi qurildi.

Namunalar
Shayboniyxon islohoti: oldin tangalar turli og‘irlikda edi, 1507-yildan 5,2 gramm bir xil tanga zarb qilindi.
Abdullaxon timi (1577) — Buxorodagi usti yopiq bozor binosi: savdoga qulaylik.
Sinfda faoliyat

«Yer turlari»: 5 ta yer turining nomini yozib, har biriga bir so‘zli izoh bering va do‘stingiz bilan tekshiring.

Mashq
1
Mulki xos va suyurg‘olning farqini tushuntiring.
2
Suyurg‘ol vaqt o‘tishi bilan nima uchun xavfli bo‘lib qoldi?
3
Xiroj nima va u daromadning qancha qismini tashkil qilgan?
4
Abdullaxon II sug‘orish va savdo uchun qanday ishlarni amalga oshirdi?