ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Xiva xonligida ijtimoiy-iqtisodiy hayot. Shaharlar hayoti

Darslar 26 · 1 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
26

Xiva xonligida ijtimoiy-iqtisodiy hayot. Shaharlar hayoti

Darslik: 94–99-betlar
MaqsadXiva xonligida yer egaligi, soliqlar, shaharlar, hunarmandchilik va savdoni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
tarxon · tarkhan (tax-exempt grant)otliq (yer) · otliq (military land grant)salg‘ut · salghut (land tax)begar · begar (unpaid labour duty)
Tushuntirish

Xiva xonligida ham barcha yer davlat mulki hisoblangan: xon va uning qarindoshlari yerlari soliqdan ozod bo‘lgan, yuqori amaldorlarga xizmati evaziga tarxon yerlari berilgan, ular meros bo‘lmagan; mulk (xususiy) va vaqf yerlari ham bo‘lgan, vaqf sug‘oriladigan yerlarning qariyb 40 foizini tashkil etgan. Xonlikka xos shakl — otliq: turkman otliqlari hisobiga berilgan 30–50 tanob yer, egasi xon talabi bilan bitta qurollangan otliq yuborgan. Dehqonlarning soliq miqdori yer hajmiga bog‘liq bo‘lib, kitobga ko‘ra 5 tanobgacha yer uchun 1 tilla, 5–10 tanob uchun 2 tilla, 10 tanobdan ortiq uchun 3 tilla bo‘lgan; asosiy yer solig‘i salg‘ut, zakot esa mol-mulk qiymatining 2,5 foizi edi. Aholi yiliga rasman 12 kun begar — kanal qazish, yo‘l va binolar qurish ishlariga jalb etilgan. Poytaxt vazifasini Ko‘hna Urganch (Gurganj), Vazir, Yangi Urganch va Xiva o‘tagan; Yangi Urganch 1646-yilda Abulg‘oziy tomonidan qurilgan, Xiva esa XVII asrdan 1920-yilgacha poytaxt bo‘lib, Ichan qal’a (ichki) va Dishan qal’a (tashqi) qismlarga bo‘lingan. Xiva Rossiya bilan savdoda paxta, jun, ipak chiqargan; kitob ma’lumotiga ko‘ra xonlikning Rossiyaga chiqarishi 1844-yilda 137 ming rubldan 1867-yilda 1,5 million rublgacha o‘sgan.

Yer hajmiSoliq
5 tanobgacha1 tilla
5–10 tanob2 tilla
10 tanobdan ortiq3 tilla
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahallada bahorgi hashar kuni qo‘shnilar xiyobonni tozaladi. Ish ro‘yxati va soatlar oldindan kelishildi, shuning uchun hamma o‘z xohishi bilan qatnashdi va ish bir necha soatda tugadi.

Kim ishlatadi

Mahalla faollari, obodonlashtirish xodimlari va ko‘ngillilar jamoasi umumiy ishni oldindan kelishib bajaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Sinf yoki maktab hovlisida 5 daqiqalik «umumiy tozalash»ni rejalashtiring: kim nimani yig‘adi?

Namunalar
Soliq: 3 ta xo‘jalik — 12, 7 va 4 tanob yer — mos ravishda 3, 2, 1 tilladan to‘lasa: 3+2+1 = 6 tilla.
Dishan qal’a devori 1842-yilda Olloqulixon tomonidan qurilgan, uzunligi 6250 metr.
Sinfda faoliyat

«Soliq hisobi»: uch xo‘jalik uchun yer hajmiga qarab soliqni hisoblang va jami xazinaga tushumni toping.

Mashq
1
Otliq deb nomlangan yer egaligi shakli nimadan iborat edi?
2
12, 7 va 4 tanob yerli uch xo‘jalik jami necha tilla soliq to‘laydi? (3, 2 va 1 tilla)
3
Begar nima edi va qancha davom etgan?
4
Nega Yangi Urganch qurilgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliPeshtaxta uchun saqlagichli panelHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →