Xiva xonligida ijtimoiy-iqtisodiy hayot. Shaharlar hayoti
Xiva xonligida ham barcha yer davlat mulki hisoblangan: xon va uning qarindoshlari yerlari soliqdan ozod bo‘lgan, yuqori amaldorlarga xizmati evaziga tarxon yerlari berilgan, ular meros bo‘lmagan; mulk (xususiy) va vaqf yerlari ham bo‘lgan, vaqf sug‘oriladigan yerlarning qariyb 40 foizini tashkil etgan. Xonlikka xos shakl — otliq: turkman otliqlari hisobiga berilgan 30–50 tanob yer, egasi xon talabi bilan bitta qurollangan otliq yuborgan. Dehqonlarning soliq miqdori yer hajmiga bog‘liq bo‘lib, kitobga ko‘ra 5 tanobgacha yer uchun 1 tilla, 5–10 tanob uchun 2 tilla, 10 tanobdan ortiq uchun 3 tilla bo‘lgan; asosiy yer solig‘i salg‘ut, zakot esa mol-mulk qiymatining 2,5 foizi edi. Aholi yiliga rasman 12 kun begar — kanal qazish, yo‘l va binolar qurish ishlariga jalb etilgan. Poytaxt vazifasini Ko‘hna Urganch (Gurganj), Vazir, Yangi Urganch va Xiva o‘tagan; Yangi Urganch 1646-yilda Abulg‘oziy tomonidan qurilgan, Xiva esa XVII asrdan 1920-yilgacha poytaxt bo‘lib, Ichan qal’a (ichki) va Dishan qal’a (tashqi) qismlarga bo‘lingan. Xiva Rossiya bilan savdoda paxta, jun, ipak chiqargan; kitob ma’lumotiga ko‘ra xonlikning Rossiyaga chiqarishi 1844-yilda 137 ming rubldan 1867-yilda 1,5 million rublgacha o‘sgan.
| Yer hajmi | Soliq |
|---|---|
| 5 tanobgacha | 1 tilla |
| 5–10 tanob | 2 tilla |
| 10 tanobdan ortiq | 3 tilla |
Mahallada bahorgi hashar kuni qo‘shnilar xiyobonni tozaladi. Ish ro‘yxati va soatlar oldindan kelishildi, shuning uchun hamma o‘z xohishi bilan qatnashdi va ish bir necha soatda tugadi.
Mahalla faollari, obodonlashtirish xodimlari va ko‘ngillilar jamoasi umumiy ishni oldindan kelishib bajaradi.
Sinf yoki maktab hovlisida 5 daqiqalik «umumiy tozalash»ni rejalashtiring: kim nimani yig‘adi?
«Soliq hisobi»: uch xo‘jalik uchun yer hajmiga qarab soliqni hisoblang va jami xazinaga tushumni toping.