Darslar 2 · 1 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
2
Movarounnahr va Xurosondagi siyosiy vaziyat
Darslik: 8–10-betlar
MaqsadTemuriylar saltanatining inqirozi va XV asr oxirida Movarounnahr hamda Xurosondagi siyosiy ahvolni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
temuriylar · Timurids (descendants of Amir Temur)qo‘shhokimiyatchilik · dual rule (two rulers at once)Xuroson · Khorasan (region around Herat)oq qo‘yunlilar · Aq Qoyunlu (a Turkmen state in western Iran)
Tushuntirish
Amir Temur vafotidan keyingi kurashda uning kenja o‘g‘li Shohrux Mirzo g‘olib chiqdi; uning davrida saltanat amalda ikki davlatga bo‘lindi: Xurosonni (poytaxti Hirot) Shohrux, Movarounnahrni (poytaxti Samarqand) o‘g‘li Ulug‘bek boshqardi. Ulug‘bek 1449-yilda halok bo‘lgach, Movarounnahrda taxt uchun kurash kuchaydi va 1451-yilda Miranshohning nabirasi Abu Said Mirzo Abulxayrxon yordamida g‘olib chiqdi; 1450-yillarning oxirida u Xurosonni ham egalladi. 1469-yilda Abu Said oq qo‘yunlilarga qarshi jangda halok bo‘ldi, shundan so‘ng Movarounnahr o‘g‘illari o‘rtasida bo‘linib ketdi: Samarqandda Sulton Ahmad, Farg‘onada Umarshayx Mirzo, Hisor, Xuttalon va Badaxshonda Sulton Mahmud Mirzo hukmronlik qildi. Xurosonda Temur avlodidan Sulton Husayn Boyqaro 1469–1506-yillarda, salkam 40 yil hukmdor bo‘ldi: uning davrida xo‘jalik va madaniyat ancha yuksaldi, Alisher Navoiy vazir bo‘lib xizmat qildi. Biroq Husayn Boyqaro bilan o‘g‘li Badiuzzamon o‘rtasidagi nizo kuchaydi va 1506-yilda otasi vafot etgach, Xurosonda ikki hukmdor — Badiuzzamon va Muzaffar Husayn — bir vaqtda e’lon qilindi; bu davlatni yanada zaiflashtirdi.
Namunalar
Bo‘linish: 1469-yildan keyin Movarounnahr — Samarqand (Ahmad), Farg‘ona (Umarshayx), Hisor–Badaxshon (Mahmud).
Taqqoslash: Xurosonda bir hukmdor ~40 yil turdi; Movarounnahrda 1494–1500-yillarda taxt Ahmad, Mahmud, Boysung‘ur, Bobur, Sulton Ali o‘rtasida qo‘ldan qo‘lga o‘tdi.
Sinfda faoliyat
«Ikki xarita»: doskada 1469-yildan keyingi Movarounnahr va Xuroson sxemasini chizib, hukmdorlar nomlarini yozing.
Mashq
1
Shohrux Mirzo davrida Temuriylar saltanati qanday ikki davlatga bo‘lingan?
Xuroson (Hirot, Shohrux) va Movarounnahr (Samarqand, Ulug‘bek).
2
1469-yil voqeasi nima va u qanday oqibatga olib keldi?
Abu Said oq qo‘yunlilarga qarshi jangda halok bo‘ldi; Movarounnahr uning o‘g‘illari o‘rtasida bo‘linib ketdi.
3
Xuroson va Movarounnahrdagi ahvolni bir o‘xshash va bir farqli jihati bo‘yicha taqqoslang.
O‘xshash: ikkalasida ham sulola a’zolari taxt uchun kurashdi. Farq: Xurosonda Husayn Boyqaro uzoq turdi va madaniyat yuksaldi; Movarounnahrda hukmdorlar tez almashdi.
4
Nima uchun temuriylar o‘rtasidagi kurash dushman uchun qulay sharoit yaratdi?
Davlat bo‘linib, kuchsizlandi; aholi urushlardan charchagan edi, hukmdorlar birlasha olmadi.