☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Buxoro xonligining tashkil topishi

Darslar 5 · 1 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
5

Buxoro xonligining tashkil topishi

Darslik: 17–19-betlar
MaqsadShayboniylar davlatining Buxoro xonligiga aylanishini va 1510–1556-yillardagi taxt kurashlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Buxoro xonligi · Bukhara Khanateqo‘sh hokimiyat · dual rule (two rulers at once)Mir Arab madrasasi · Mir-i Arab madrasaUbaydullaxon · Ubaydullah Khan
Tushuntirish

Shayboniyxon 1510-yilda halok bo‘lgach, taxtga uning amakisi Ko‘chkunchixon o‘tirdi va 1530-yilgacha hukmronlik qildi. 1511-yilda Bobur Mirzo Safaviylar yordamida Samarqandni uchinchi marta egalladi, ammo 1512-yilda shayboniylar uning va ittifoqchilarining qo‘shinini mag‘lub etib, Movarounnahrni qaytarib oldilar (bu jang Buxoro yaqinidagi G‘ijduvonda bo‘lgan). Ko‘chkunchixondan keyin Abu Said (1530–1533), so‘ng Shayboniyxonning jiyani Ubaydullaxon (1533–1540) hukmdor bo‘ldi; u 1533-yilda poytaxtni Samarqanddan Buxoroga ko‘chirdi va davlat shundan boshlab Buxoro xonligi deb atala boshladi. Ubaydullaxon Safaviylarning hujumlarini qaytarishga harakat qildi va 1533–1536-yillarda Buxoroda din peshvosi Mir Arab nomi bilan mashhur bo‘lgan shayx sharafiga madrasa qurdirdi. Uning vafotidan keyin sulola vakillari bir vaqtning o‘zida turli shaharlarda hukmronlik qildilar: Buxoroda Abdulazizxon, Samarqandda Abdulatifxon, Balxda Pirmuhammadxon, Toshkent va Turkistonda Navro‘z Ahmadxon. 1540-yillardan Navro‘z Ahmadxon (Baroqxon) Samarqand va Buxoro uchun kurashib, oliy xon mavqeiga erishdi; u 1556-yilda vafot etgach esa kurashda Iskandarxon va uning o‘g‘li Abdullaxon ustun chiqa boshladilar.

Namunalar
Sabab: poytaxt Buxoroga ko‘chgach, davlat nomi o‘zgardi — shahar nomi bilan atala boshladi.
Qo‘sh hokimiyat: 1540-yillarda Buxoroda Abdulazizxon, Samarqandda Abdulatifxon — ikki xon, ammo hokimiyat mustahkam emas edi.
Sinfda faoliyat

«Xon va shahar»: 1530, 1533, 1540, 1556-yillar ostiga hukmdor va shaharni yozib, jadval tuzing.

Mashq
1
Poytaxt qachon Samarqanddan Buxoroga ko‘chirildi va buning natijasi nima bo‘ldi?
2
1511–1512-yillarda Movarounnahr uchun kurashda kim kimga qarshi turdi va kim g‘alaba qozondi?
3
Mir Arab madrasasi qachon, kim tomonidan qurdirilgan?
4
Nega 1540–1556-yillar davlat uchun og‘ir bo‘ldi? Sababini tushuntiring.