ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Dashti Qipchoq va Shayboniylar davlatining ildizlari

Darslar 1 · 1 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
1

Dashti Qipchoqdagi siyosiy vaziyat

Darslik: 5–7-betlar
MaqsadDashti Qipchoq, Oltin O‘rda va Abulxayrxon davlati orqali Shayboniylar davlatining ildizlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Dashti Qipchoq · Dasht-i Qipchaq (the Kipchak steppe)Oltin O‘rda · Golden Hordeulus · ulus (a realm or appanage of a Mongol prince)O‘zbek ulusi · Uzbek Ulus (Abulkhayr’s state)
Tushuntirish

Dashti Qipchoq deb Dnepr bo‘ylaridan Sirdaryo va Tyanshan etaklarigacha yoyilgan ulkan dasht atalgan; bu nom arab va fors mualliflarida XI asrdan uchraydi, dashtning o‘rtasidan oqib o‘tgan Ural (Yoyiq) daryosi esa uni g‘arbiy va sharqiy qismga bo‘lgan. 1240-yillarda Chingizxonning nabirasi Botuxon Oltin O‘rdaga (Jo‘ji ulusiga) asos soldi, dashtning sharqiy qismi esa Jo‘jining o‘g‘li Shaybonning avlodlariga tegdi. Shaybon ulusida toj-u taxt kurashi Davlatshayx 1425-yilda vafot etgach kuchaydi; uning o‘g‘li Abulxayrxon qabila sardorlari va ruhoniylar yordamida 1428-yilda «O‘zbek ulusi» davlatiga asos soldi, poytaxti Tura shahri bo‘ldi. 1446-yilda u Sirdaryo bo‘yidagi Sig‘noq, O‘zgan, Suzoq kabi shaharlarni egallab, poytaxtni Sig‘noqqa ko‘chirdi va 1451-yilda temuriyzoda Abu Said Mirzoga Samarqand taxtini olishda yordam berdi. Abulxayrxon 1468-yilda vafot etgach, davlat parchalandi; uning nabirasi Muhammad Shayboniy (1451-yilda tug‘ilgan) Buxoro madrasalarida ilm olib, keyin yollanma qo‘shin tuzdi va 1480-yillarda parokanda qabilalarni birlashtirib, bobosining davlatini qayta tikladi.

Ural (Yoyiq)DneprSirdaryoHozirgi chegaralarDashti Qipchoq
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab to‘garagida bir o‘quvchi o‘z mahoratini kimdan o‘rganganini strelkalar bilan chizdi: murabbiy, katta jamoa, keyin kichiklar. Zanjirga qarab uslub qayerdan kelgani ko‘rindi va yangi a’zolarga tushuntirish osonlashdi.

Kim ishlatadi

Shajara tuzuvchilar, tarixchilar va arxiv xodimlari kim kimdan kelib chiqqanini aniqlaydi, murabbiylar esa mahorat qanday o‘tganini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror mahoratni (rasm, shaxmat, kashta) kimdan o‘rganilganini strelkalar bilan zanjir qilib chizing. Zanjirda kamida uch bo‘g‘in bo‘lsin.

Namunalar
Shajara: Chingizxon → Jo‘ji → Shaybon … Davlatshayx → Abulxayrxon → Shohbudog‘ Sulton → Muhammad Shayboniy va Mahmud Sulton.
1428O‘zbek ulusi1431Mustaqillik1446Sig‘noq — poytaxt1451Abu Said Samarqandda1468Abulxayrxon vafoti
Vaqt chizig‘i: 1428 — O‘zbek ulusi; 1431 — Oltin O‘rdadan mustaqillik e’loni; 1446 — Sig‘noq poytaxt; 1451 — Abu Said Samarqandda; 1468 — Abulxayrxon vafoti.
Sinfda faoliyat

«Vaqt lentasi»: 1428, 1446, 1451, 1468 sanalarini lentaga yozing va har birining ostiga bir gapda voqeani yozib, tartib bilan o‘qing.

Mashq
1
Abulxayrxon qachon va qayerda qanday davlatga asos soldi?
2
Rus, Vizantiya va sharq manbalarida Dashti Qipchoq aholisi qanday atalgan?
3
Sizningcha, Abulxayrxon 1446-yilda poytaxtni Sig‘noqqa nega ko‘chirgan?
4
Nima uchun Muhammad Shayboniyning temuriylar xizmatida bo‘lgani keyinchalik unga foyda berdi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliElektroskop tanloviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →