Dashti Qipchoq va Shayboniylar davlatining ildizlari
Darslar 1 · 1 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
1
Dashti Qipchoqdagi siyosiy vaziyat
Darslik: 5–7-betlar
MaqsadDashti Qipchoq, Oltin O‘rda va Abulxayrxon davlati orqali Shayboniylar davlatining ildizlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Dashti Qipchoq · Dasht-i Qipchaq (the Kipchak steppe)Oltin O‘rda · Golden Hordeulus · ulus (a realm or appanage of a Mongol prince)O‘zbek ulusi · Uzbek Ulus (Abulkhayr’s state)
Tushuntirish
Dashti Qipchoq deb Dnepr bo‘ylaridan Sirdaryo va Tyanshan etaklarigacha yoyilgan ulkan dasht atalgan; bu nom arab va fors mualliflarida XI asrdan uchraydi, dashtning o‘rtasidan oqib o‘tgan Ural (Yoyiq) daryosi esa uni g‘arbiy va sharqiy qismga bo‘lgan. 1240-yillarda Chingizxonning nabirasi Botuxon Oltin O‘rdaga (Jo‘ji ulusiga) asos soldi, dashtning sharqiy qismi esa Jo‘jining o‘g‘li Shaybonning avlodlariga tegdi. Shaybon ulusida toj-u taxt kurashi Davlatshayx 1425-yilda vafot etgach kuchaydi; uning o‘g‘li Abulxayrxon qabila sardorlari va ruhoniylar yordamida 1428-yilda «O‘zbek ulusi» davlatiga asos soldi, poytaxti Tura shahri bo‘ldi. 1446-yilda u Sirdaryo bo‘yidagi Sig‘noq, O‘zgan, Suzoq kabi shaharlarni egallab, poytaxtni Sig‘noqqa ko‘chirdi va 1451-yilda temuriyzoda Abu Said Mirzoga Samarqand taxtini olishda yordam berdi. Abulxayrxon 1468-yilda vafot etgach, davlat parchalandi; uning nabirasi Muhammad Shayboniy (1451-yilda tug‘ilgan) Buxoro madrasalarida ilm olib, keyin yollanma qo‘shin tuzdi va 1480-yillarda parokanda qabilalarni birlashtirib, bobosining davlatini qayta tikladi.
Namunalar
Shajara: Chingizxon → Jo‘ji → Shaybon … Davlatshayx → Abulxayrxon → Shohbudog‘ Sulton → Muhammad Shayboniy va Mahmud Sulton.
Vaqt chizig‘i: 1428 — O‘zbek ulusi; 1431 — Oltin O‘rdadan mustaqillik e’loni; 1446 — Sig‘noq poytaxt; 1451 — Abu Said Samarqandda; 1468 — Abulxayrxon vafoti.
Sinfda faoliyat
«Vaqt lentasi»: 1428, 1446, 1451, 1468 sanalarini lentaga yozing va har birining ostiga bir gapda voqeani yozib, tartib bilan o‘qing.
Mashq
1
Abulxayrxon qachon va qayerda qanday davlatga asos soldi?
1428-yilda Dashti Qipchoqning sharqiy qismida «O‘zbek ulusi» davlatiga; poytaxti Tura edi.
2
Rus, Vizantiya va sharq manbalarida Dashti Qipchoq aholisi qanday atalgan?
Ruslar — poloveslar, vizantiyaliklar — kumanlar, sharq manbalari — qipchoqlar.