ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Xiva xonligining tashkil topishi

Darslar 22 · 1 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
22

Xiva xonligining tashkil topishi

Darslik: 80–82-betlar
MaqsadXorazmning mustaqillik uchun kurashi va Xiva xonligining tashkil topishini, XVI asrdagi ahvolni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Xorazm · KhwarazmElbarsxon · Ilbars Khanarabshohiylar · ArabshahidsAmudaryo o‘zani · the course of the Amu Darya
Tushuntirish

XVI asr boshida Xorazm Husayn Boyqaro davlati tarkibida edi; 1505-yilda Shayboniyxon, 1510-yilda esa Eron hukmdori Shoh Ismoil uni bosib oldi. Safaviylar hukmronligi uzoqqa bormadi: mahalliy aslzodalar, xususan Vazir shahri qozisi Umar qori va Sayid Tisomiddin qattol xalqni kurashga chorladilar. Xorazmliklar taxtga qonuniy maqom berish uchun Dashti Qipchoqdan Shaybon avlodiga mansub Elbarsxonni taklif etdilar va u 1512-yilda taxtga o‘tirdi; poytaxt Vazir shahridan Urganchga ko‘chirildi. Shu yildan Xorazm mustaqil bo‘ldi va keyin Xiva xonligi deb ataldi; bu sulola Arabshoh ibn Po‘lod avlodidan bo‘lgani uchun arabshohiylar deyiladi va taxminan 1720-yillargacha hukmronlik qildi (keyin taxtga boshqa chingiziy sultonlar o‘tqazildi). XVI asr oxiriga kelib qabila boshliqlari amalda mustaqil mulk egalariga aylandi, 1570-yillarda Amudaryo o‘zanini o‘zgartirib Orol tomon oqa boshlagani sababli eski o‘zan atrofidagi yerlar cho‘lga aylandi. Xonlik Buxoro tomonidan bir necha marta bosib olindi: 1537–1538-yillarda Ubaydullaxon, keyin Abdullaxon II, lekin har safar mustaqillik qayta tiklandi.

1505: Shayboniyxon1510: Shoh Ismoil1512Elbarsxon; mustaqillik1537–1538Ubaydullaxon hujumi1570-yillarAmudaryo o‘zanini o‘zgartirdi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktabda jo‘mrak tomib turardi. O‘quvchilar bir kunda necha stakan suv ketishini taxminan hisoblab, doskaga yozdi. Natijani ko‘rgach, hamma suvni tejash va jo‘mrakni yopish haqida o‘ylab qoldi.

Kim ishlatadi

Suv xo‘jaligi xodimlari, ekologlar va dehqonlar suv sarfini hisoblab, tejash yo‘llarini izlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun suvni nimaga ishlatganingizni sanab yozing va bitta joyda tejash yo‘lini belgilang.

Namunalar
Sanalar: 1505 Shayboniyxon; 1510 Shoh Ismoil; 1512 Elbarsxon va mustaqillik; 1537–1538 Ubaydullaxon hujumi.
Sabab → oqibat: o‘zan o‘zgardi → yerlar cho‘lga aylandi → aholi ko‘chdi → iqtisod tushkunlikka uchradi.
Sinfda faoliyat

«Xorazm vaqt chizig‘i»: 1505, 1510, 1512, 1537 sanalarini lentaga yozing va har biriga rasm yoki belgi chizing.

Mashq
1
Elbarsxon nega Dashti Qipchoqdan taklif etilgan va qachon taxtga o‘tirgan?
2
Arabshohiylar kimlar va ular qancha davr hukmronlik qilgan?
3
Elbarsxon taxtga o‘tirgan 1512-yildan Abulg‘oziy taxtga o‘tirgan 1644-yilgacha necha yil o‘tgan?
4
Amudaryo o‘zanining o‘zgarishi aholi hayotiga qanday ta’sir qildi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQorong‘i ertalab uchun sumka chirog‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →