☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Xiva xonligining tashkil topishi

Darslar 22 · 1 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
22

Xiva xonligining tashkil topishi

Darslik: 80–82-betlar
MaqsadXorazmning mustaqillik uchun kurashi va Xiva xonligining tashkil topishini, XVI asrdagi ahvolni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
Xorazm · KhwarazmElbarsxon · Ilbars Khanarabshohiylar · ArabshahidsAmudaryo o‘zani · the course of the Amu Darya
Tushuntirish

XVI asr boshida Xorazm Husayn Boyqaro davlati tarkibida edi; 1505-yilda Shayboniyxon, 1510-yilda esa Eron hukmdori Shoh Ismoil uni bosib oldi. Safaviylar hukmronligi uzoqqa bormadi: mahalliy aslzodalar, xususan Vazir shahri qozisi Umar qori va Sayid Tisomiddin qattol xalqni kurashga chorladilar. Xorazmliklar taxtga qonuniy maqom berish uchun Dashti Qipchoqdan Shaybon avlodiga mansub Elbarsxonni taklif etdilar va u 1512-yilda taxtga o‘tirdi; poytaxt Vazir shahridan Urganchga ko‘chirildi. Shu yildan Xorazm mustaqil bo‘ldi va keyin Xiva xonligi deb ataldi; bu sulola Arabshoh ibn Po‘lod avlodidan bo‘lgani uchun arabshohiylar deyiladi va taxminan 1720-yillargacha hukmronlik qildi (keyin taxtga boshqa chingiziy sultonlar o‘tqazildi). XVI asr oxiriga kelib qabila boshliqlari amalda mustaqil mulk egalariga aylandi, 1570-yillarda Amudaryo o‘zanini o‘zgartirib Orol tomon oqa boshlagani sababli eski o‘zan atrofidagi yerlar cho‘lga aylandi. Xonlik Buxoro tomonidan bir necha marta bosib olindi: 1537–1538-yillarda Ubaydullaxon, keyin Abdullaxon II, lekin har safar mustaqillik qayta tiklandi.

Namunalar
Sanalar: 1505 Shayboniyxon; 1510 Shoh Ismoil; 1512 Elbarsxon va mustaqillik; 1537–1538 Ubaydullaxon hujumi.
Sabab → oqibat: o‘zan o‘zgardi → yerlar cho‘lga aylandi → aholi ko‘chdi → iqtisod tushkunlikka uchradi.
Sinfda faoliyat

«Xorazm vaqt chizig‘i»: 1505, 1510, 1512, 1537 sanalarini lentaga yozing va har biriga rasm yoki belgi chizing.

Mashq
1
Elbarsxon nega Dashti Qipchoqdan taklif etilgan va qachon taxtga o‘tirgan?
2
Arabshohiylar kimlar va ular qancha davr hukmronlik qilgan?
3
Elbarsxon taxtga o‘tirgan 1512-yildan Abulg‘oziy taxtga o‘tirgan 1644-yilgacha necha yil o‘tgan?
4
Amudaryo o‘zanining o‘zgarishi aholi hayotiga qanday ta’sir qildi?