☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Qo‘qon xonligida ijtimoiy-iqtisodiy hayot

Darslar 36 · 1 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
36

Qo‘qon xonligida ijtimoiy-iqtisodiy hayot

Darslik: 133–137-betlar
MaqsadQo‘qon xonligida yer egaligi, soliqlar, majburiyatlar, xo‘jalik va shaharlar haqida so‘zlab berish.
Yangi so‘zlar
xiroj · kharaj (land tax)mardikor · mardikor (mobilised labourer)chorikor · chorikor (landless hired worker)vaqf · waqf (endowed property)
Tushuntirish

Xonlikda yerning ko‘p qismi xonga qarashli bo‘lib, uni xon xizmat ko‘rsatganlarga in’om qilgan yoki sotgan; yer egaligining bir necha turi bo‘lgan, vaqf yeri esa sotilmagan va meros ham bo‘lmagan, uning daromadi diniy muassasalarga ketgan. Harbiylarga berilgan yerlar tanho deb atalgan; mulklarning ko‘pi 30–60 sotix bo‘lgan va dehqonlarga ijaraga berilgan. Xon yerlarida ishlash uchun safarbar etilganlar mardikorlar, hosilning 1/4 qismiga yollanuvchi yersiz kambag‘allar chorikorlar, hosilning 1/2 qismini olib o‘z ot-ulovi bilan ishlovchilar korandalar deyilgan. Asosiy soliq xiroj bo‘lib, hosilning 1/3 dan 1/5 gacha olingan; ko‘chmanchi chorvadorlar zakotning qo‘raboshi, tutun haqi va yig‘im kabi turlarini to‘lagan, aholi esa qal’a devorlarini ta’mirlash, kanal qazish kabi majburiyatlarni ham bajargan. Bug‘doy va paxta asosiy ekin bo‘lgan; Rossiya paxta sotib ola boshlagach, Farg‘onada paxtachilik kengaydi. Qo‘qon shahrida 1842-yilda mustahkam devor qurilgan, unda 12 darvoza va taxminan 30 ming aholi bo‘lgan; Andijon va Toshkent ham yirik shaharlar edi.

Namunalar
Hosil 48 pud bo‘lsa, chorikorga 1/4 qismi, ya’ni 12 pud tegadi; korandaga 1/2, ya’ni 24 pud.
Qo‘qon 12 dahaga bo‘lingani uchun shaharga 12 darvozadan kirilgan.
Sinfda faoliyat

«Hosil taqsimi»: 60 pudlik hosilda xiroj (1/3) va chorikor ulushi (1/4) necha pud ekanini hisoblang.

Mashq
1
Hosil 48 pud bo‘lsa, chorikor ulushi (1/4) necha pud?
2
Hosil 60 pud bo‘lsa, 1/3 xiroj necha pud?
3
Mardikor, chorikor va korandaning farqini ayting.
4
Nega dehqon yerning unumdorligini oshirishga intilmagan?