ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Orqada qolish sabablari va yakuniy takrorlash

Darslar 40–41 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
40

O‘zbek davlatlarining taraqqiyotda orqada qolish sabablari va oqibatlari

Darslik: 150–153-betlar
MaqsadO‘zbek davlatlarining taraqqiyotdan orqada qolish sabablari va oqibatlarini izohlash.
Yangi so‘zlar
manufaktura · manufactorybug‘ mashinasi · steam engineorqada qolish · falling behindmustamlaka · colony
Tushuntirish

G‘arbiy Yevropada XVI asr o‘rtalaridan manufakturalar paydo bo‘ldi, XVIII asrning ikkinchi yarmida esa bug‘ mashinasi ixtiro qilinib, fabrika-zavodlar, parovoz va temir yo‘llar vujudga keldi. Bu o‘zgarishlar dunyoda notekis kechdi; kitobga ko‘ra o‘zbek davlatlari bu jarayondan chetda qoldi. Sabablar sifatida mamlakatning uch davlatga bo‘linishi, urush va ichki nizolar, boshqaruvning o‘zgarmagani, yerga egalikning eskicha usuli, og‘ir soliqlar, dehqonchilikning an’anaviy darajasi, sanoat va konchilikka e’tibor berilmagani va yagona ichki bozor bo‘lmagani ko‘rsatiladi. Oqibatda iqtisodiy qoloqlik, harbiy zaiflik va siyosiy beqarorlik kuchaydi; bu holat Rossiya imperiyasining Markaziy Osiyoni bosib olishiga qulay sharoit yaratgan, deb yozilgan. Muallifga ko‘ra qaramlik 1991-yil 31-avgustgacha davom etgan. Tarixchilar bunga ichki sabablar bilan birga tashqi omillarni ham qo‘shadi, shuning uchun voqeaga bir tomonlama emas, sabablar majmuasi sifatida qarash kerak.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir o‘quvchi imtihondan past ball olganini ko‘rib, besh marta «nega?» deb so‘radi. Vaqt kam bo‘ldi, nega? Kech boshladi, nega? Rejasi yo‘q edi. Oxirgi sabab aniq bo‘ldi va u reja tuza boshladi.

Kim ishlatadi

Muhandislar, shifokorlar va menejerlar muammoning sabablarini zanjir qilib topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror kichik muammoni (masalan, ertalab kechikish) tanlab, «nega?» savolini ketma-ket to‘rt marta bering va javoblarni yozing.

Namunalar
Manufaktura qo‘l mehnati va mehnat taqsimotiga, fabrika esa mashinaga tayangan.
Dehqon yerning egasi bo‘lmagani uchun uning unumdorligini oshirishdan manfaatdor bo‘lmagan.
Sinfda faoliyat

«Sabab–oqibat zanjiri»: kamida besh sabab va uch oqibatni strelkalar bilan bog‘lab chizing.

Mashq
1
Bug‘ mashinasi qaysi asrning ikkinchi yarmida ixtiro qilingan?
2
Yagona ichki bozor bo‘lmagani iqtisodiyotga qanday ta’sir qilgan?
3
Kitobga ko‘ra qaramlik 1991-yil 31-avgustgacha davom etgan. Qaysi holat bunga yo‘l ochgan?
4
Nega o‘zaro urushlar iqtisodiy rivojlanishga to‘sqinlik qilgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYozgi loyiha qaroriHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →