Qoraqalpoqlarda madaniy va ma’naviy hayot

Qoraqalpoqlar uzoq vaqt ko‘chmanchi hayotdan o‘troqlikka o‘tdi: ovullarda o‘tov va paxsa uylarda yashagan, keyinroq qo‘rg‘on va shaharlar paydo bo‘ldi. Qo‘ng‘irot va Chimboy XVII asr oxiri – XVIII asr boshlarida barpo etilgan ma’muriy markazlar, Xo‘jayli esa Orol bilan Xiva oralig‘idagi savdo markazi edi. Xalq og‘zaki ijodi boy: dostonlar «Qirq qiz», «Alpomish», «Edige» va boshqalar; jirovlar qo‘biz, baxshilar dutor va g‘ijjak jo‘rligida ijro etgan, qissaxonlar esa qo‘lyozmalarni o‘qib bergan; Omirbek laqqi xalq latifalari qahramoni. Amaliy san’atda to‘lqin shaklidagi naqshli gilam va kashta hamda yog‘och o‘ymakorligi ajralib turadi; ayollar saukele kiygan. Yozma adabiyotda Jiyen Jirov (1730–1784), Kunxo‘ja Ibrohim (1799–1880), Ajiniyoz (1824–1878) va Berdaq (1827–1900) mashhur: ular xalq ahvoli, adolatsizlik va Vatan haqida yozgan, Berdaq qoraqalpoq adabiyotining asoschisi hisoblanadi, Jiyen Jirov «Darbadar el» dostonida ko‘chishlar azobini tasvirlagan, Ajiniyoz esa «Bo‘zatov» dostonining muallifi. Ta’limda kitobga ko‘ra XIX asr boshida 318 ta maktab bo‘lgan, yoshlar Xiva va Buxoro madrasalarida o‘qigan.