Xiva xonligida madaniy hayot va tarixiy manbalar

Xiva xonlari Xorazmning avvalgi salobatini tiklashni ko‘zlab, iqtisodiy imkoniyatlari cheklangan bo‘lsa-da, shahar qurilishi, kanallar va kutubxonaga katta mablag‘ sarfladilar. Adabiyotda Shermuhammad (Munis Xorazmiy) va uning jiyani Muhammad Rizo (Ogahiy) alohida ajraladi: Munis 1804-yilda devon tuzgan, 20 mingdan ortiq misrali «Oshiqlar do‘sti» devoni va savod o‘rgatish uchun she’riy qo‘llanma yozgan, Ogahiy (1809 yilda tug‘ilgan) shoir, tarixchi va tarjimon bo‘lib, Sa’diy, Jomiy va Nizomiy asarlaridan o‘zbekchaga tarjima qilgan. Tarixnavislikda Abulg‘oziy Bahodirxon «Shajarayi turk» asarini o‘zbek tilida yozgan; Munis «Firdavs ul-iqbol»ni boshlagan, uni Ogahiy davom ettirgan, Ogahiy yana «Riyoz ud-davla», «Zubdat ut-tavorix» va «Jomi ul-voqeoti sultoniy» asarlarini yozib, Xorazm tarixini o‘z davrigacha yetkazgan. Xiva xattotlik va kitob san’ati markazi bo‘lgan; bitta kitobni yaratishda kotib-xattot, muzahhib, lavvoh, miniaturachi va sahhof birgalikda ishlagan. Ta’lim ikki bosqichli edi: kitobga ko‘ra XIX asrda 1,5 mingga yaqin boshlang‘ich maktab va 103 madrasa bo‘lgan, ularning 22 tasi Xivada; xarajatlar vaqf daromadidan qoplangan.