Xiva xonligining tashqi siyosati
XIX asr birinchi yarmida Xiva Buxoro, Qo‘qon, Afg‘oniston, Eron, Hindiston va Usmonli davlati bilan savdo va elchilik aloqalarida bo‘ldi; xonlik hududi hojilar va savdogarlarning Kaspiy orqali o‘tadigan manziliga aylangan edi. Xiva va Buxoro Marv uchun bir necha bor urushdi: Muhammad Rahimxon I 1822-yilda Marvni qaytarib oldi, kitobga ko‘ra 1845-yilda Xiva uni o‘z tarkibiga qo‘shdi. Olloqulixon chet ellik savdogarlar uchun 105 hujrali karvonsaroy va unga tutash gumbazli tim qurdirdi. Rossiya bilan savdo ikki tomonga foydali edi: Xiva paxta, ipak, gilam va quritilgan meva olib borardi, Rossiyadan metall, mato, bo‘yoq keltirilardi. Biroq Rossiya 1822-yilda Qozoq O‘rta juzini, 1824-yilda Kichik juzni o‘ziga bo‘ysundirgach, chegaralar yaqinlashdi; 1839-yilda V. Perovskiy ekspeditsiyasi Ustyurtdagi sovuq va oziq-ovqat yetishmasligi tufayli qaytishga majbur bo‘ldi. 1842-yil 27-dekabrda Rossiya bosimi ostida «Majburiyatlar akti» imzolandi: Xiva Rossiyaga dushmanlik qilmaslik, karvonlarni talonchilikdan saqlash va rus fuqarolari xavfsizligini ta’minlash majburiyatini oldi, rus tovarlariga boj 5 foizdan oshmasligi belgilandi, ammo Rossiya bu bandni bajarmadi. 1847-yilda Rossiya xonliklar yo‘lida harbiy istehkomlar qurdi; keyinroq Rossiya va Buyuk Britaniyaning ta’sir doiralari haqidagi kelishuvlari o‘zbek davlatlarini yakkalab qo‘ydi.
| Yil | Voqea |
|---|---|
| 1822 | Marv qaytarildi; O‘rta juz Rossiyaga |
| 1824 | Kichik juz Rossiyaga |
| 1839 | Perovskiy yurishi |
| 1842, 27-dekabr | Majburiyatlar akti |
| 1845 | Marv Xivaga qo‘shildi |
| 1847 | Rus istehkomlari |
Ikki sinf o‘rtasida kitob almashish uchun yozma kelishuv tuzildi: nechta kitob, qachon qaytariladi. Muddatni bilgani uchun hech kim shoshilmadi, kitoblar ham joyida qaytdi.
Savdogarlar, bojxona xodimlari va huquqshunoslar kelishuvning bandlarini diqqat bilan o‘qiydi.
Daftar yoki kitobni qarzga olish uchun uch bandli kelishuv yozing: nima, qancha muddatga, qanday qaytariladi.
«Muzokara»: ikki guruh Xiva va Rossiya vakili sifatida 1842-yil shartnomasining uchta bandini muhokama qilsin.