☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Amirlikda markaziy hokimiyat va davlat boshqaruvi

Darslar 15–16 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
15

Amirlikda markaziy hokimiyatning mustahkamlanishi

Darslik: 55–57-betlar
MaqsadAmir Haydar va Amir Nasrullo davrida markaziy hokimiyatning mustahkamlanishi va qo‘shnilar bilan munosabatlarni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
beklik · beglik (province)qoracherik · qora cherik (irregular levy army)Sultonbandi · Sultanbandi damshaxsga sig‘inish · personality cult
Tushuntirish

Amir Haydar (1800–1826) bir qancha viloyatlarning qarshiligini sindirib, ularni markazga bo‘ysundirdi, bu davlat yerlarini ko‘paytirib, ijarachi dehqonlar sonini oshirdi. Shunga qaramay, osoyishtalikka erishilmadi: Shahrisabz va Miyonqol bilan kurash davom etdi, O‘ratepa uchun Qo‘qon xonligi bilan urush bo‘ldi, 1806-yilda Xiva qo‘shini hujum qildi va Amudaryo bo‘yida qaytarildi. 1804-yilda Marvda ukasi Dinnosirbek hokimlik qilayotgan joyda qo‘zg‘olon bo‘ldi; qo‘zg‘olonni bostirish chog‘ida vohani sug‘organ Sultonbandi to‘g‘oni buzilgani aytiladi, suvsiz qolgan aholi ko‘chib ketdi. 1821-yilda og‘ir soliq va safarbarlik tufayli Miyonqolda qo‘zg‘olon ko‘tarildi va amir yon berishga majbur bo‘ldi. Amir Nasrullo (1826–1860) bekliklarni yagona davlatga birlashtirishga intildi: Shahrisabz va Kitob uchun kurash 30 yil davom etib, 1856-yilda ular bo‘ysundirildi. U hukmronligida amir shaxsiga sig‘inish va qo‘rquv muhiti kuchaydi. 1842-yilda amirlik Qo‘qonni egalladi, ammo o‘sha yili qo‘zg‘olon bilan Qo‘qon mustaqilligini qaytardi; 1843-yilda Xo‘jand va O‘ratepa uchun urush bo‘lib, bu safar Buxoro ustun keldi.

Namunalar
Sanalar: 1804 Marv; 1806 Xiva hujumi; 1821 Miyonqol; 1842 Qo‘qon; 1843 Xo‘jand va O‘ratepa; 1856 Shahrisabz va Kitob.
Qo‘zg‘olonlar sababi: og‘ir soliq, safarbarlik va amaldorlar adolatsizligi.
Sinfda faoliyat

«Taqqoslash»: Haydar va Nasrullo siyosatini ikki ustunda yozib, o‘xshash va farqli jihatlarni belgilang.

Mashq
1
Amir Haydar davrida qaysi qo‘zg‘olonlar bo‘lgan va ularning sababi nima?
2
Nasrullo Shahrisabz va Kitobni qachon va necha yillik kurashdan keyin bo‘ysundirdi?
3
1842-yilda Qo‘qon bilan nima bo‘ldi?
4
Shaxsga sig‘inish muhiti davlat boshqaruviga qanday ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin?