Qo‘qon xonligida davlat boshqaruvi va harbiy ish

XIX asr birinchi yarmida Qo‘qon xonligi hududi jihatdan uch o‘zbek davlatining eng kattasi bo‘lib, Farg‘ona vodiysidan tashqari Toshkent vohasi, Qurama, Sirdaryo bo‘yidagi shaharlar, Yettisuv, Issiqko‘l atrofi va janubda Qorategin, Darvoz, Ko‘lob kabi hududlarni o‘z ichiga olgan; Xo‘jand va O‘ratepa esa goh u, goh bu tomon qo‘lida bo‘lgan. Darslik xonlikdagi bekliklar sonini 15 ta, aholini esa 3 millionga yaqin deb beradi; ko‘pchilikni o‘zbeklar tashkil etgan, tojik, qirg‘iz va uyg‘urlar ham yashagan, kimdir shaharda o‘troq, kimdir chorva ortidan ko‘chib yurgan. Hokimiyat shakli mutlaq monarxiya bo‘lib, xonning tayanchi o‘z urug‘i — minglar, boshqa qabilalarning zodagonlari, amaldorlar, ruhoniylar va lashkar edi. Qo‘qonning o‘ziga xos jihati — mingboshi lavozimi: u ham bosh vazir, ham qo‘shin qo‘mondoni bo‘lgani uchun bu yerda harbiylarning ovozi Buxorodagiga qaraganda kuchliroq bo‘lgan. Mansabdorlar umaro (dunyoviy) va ulamo (diniy) toifalariga bo‘lingan: umaroda mingboshi, devonbegi, mirza, dasturxonchi, mehtar (devonbegi o‘rinbosari), shig‘ovul, inoq, otaliq, dodxoh, qo‘shbegi, parvonachi, xazinachi; ulamoda shayxulislom, qozikalon, xo‘ja kalon (naqib), qozi askar, muftiy, qozi a’lam va rais. Ma’muriy birliklar bekliklar, sarkorliklar, oqsoqolliklar va aminliklar edi; chaqiriq bo‘lsa, hududlardan 60 mingga yaqin askar yig‘ilishi mumkin deb yozilgan.