ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

XVI–XIX asrning birinchi yarmida qoraqalpoqlar

Darslar 30 · 1 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
30

XVI–XIX asrning birinchi yarmida qoraqalpoqlar

Darslik: 110–113-betlar
MaqsadQoraqalpoq xalqining shakllanishi, Rossiya va Xiva bilan munosabatlari, Oydo‘stbiy qo‘zg‘oloni va xo‘jalik hayotini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
qoraqalpoqlar · Karakalpaks (“black hats”)Biylar og‘asi · Biylar oghasi (head of the biys)Oydo‘stbiy · Aydost Biovul · aul (nomadic or village community)
Tushuntirish

Qoraqalpoq xalqi Amudaryoning quyi oqimida turkiy qabilalar, jumladan bijanaklar negizida VIII asrdan shakllana boshlagan, kitobga ko‘ra bu jarayon X–XI asrlarda yakunlangan; nomi «qora qalpoqli» degan ma’noni bildiradi, ba’zi tarixchilar buni rus yilnomalaridagi «qora qalpoqlilar» bilan bog‘laydi. Mo‘g‘ullar istilosidan keyin ko‘p qismi Volga va Sirdaryo tomonlariga ko‘chdi, Oltin O‘rda zaiflashgach Nog‘ay (Mang‘it) xonligi tarkibida yashadi; 1556-yilda Sirdaryoning quyi oqimiga kelib, qozoqlarning Kichik Juzi bilan yaqin bo‘ldi. 1598-yilda Abdullaxon II ning yorlig‘ida «qoraqalpoqlar» so‘zi uchragan. 1723-yildagi jung‘or bosqini ularni yana ko‘chishga majbur qildi; 1735-yilda Orolbo‘yi o‘zbeklari bilan birga Xiva hokimiyatini tan oldi, 1811-yilda esa to‘liq bo‘ysundirildi. 1827-yilda biy Oydo‘stbiy boshchiligida Xiva zulmiga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tarildi, u bostirildi va Oydo‘stbiy qatl etildi. 1859-yilda Said Muhammadxon xalq bosimi ostida o‘zini o‘zi boshqarish huquqini berdi va Biylar og‘asi lavozimi xon darajasiga yaqin bo‘ldi. Xo‘jalikda dehqonchilik (Yangidaryo, Quvondaryo bo‘yida), chorvachilik, baliqchilik va ovchilik muhim edi.

AmudaryoSirdaryoHozirgi chegaralarXivaNukus
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinfda «O‘zbekiston xalqlari» ko‘rgazmasi uchun har guruh bitta xalq yoki hudud haqida bir varaq tayyorladi: yashash joyi, mashg‘uloti va bitta urf-odati. Ko‘rgazma bolalarga bir-birining yurti haqida yangi narsalar ochdi.

Kim ishlatadi

Etnograflar, o‘lkashunoslar, muzey xodimlari va o‘qituvchilar turli xalqlar va hududlarni o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror hududning (viloyat yoki respublika) bitta mashhur kasbi yoki mahsulotini kitob yoki xaritadan topib, bir gapda yozing.

Namunalar
1556Sirdaryo quyi oqimi1598Yorliqda nomi1723Jung‘orlar1735Xivani tan olish1811To‘liq bo‘ysundirildi1827Oydo‘stbiy1859O‘zini o‘zi boshqarish
Sanalar: 1556 Sirdaryo quyi oqimi; 1598 yorliq; 1723 jung‘orlar; 1735 Xivani tan olish; 1811 to‘liq bo‘ysundirilish; 1827 Oydo‘stbiy; 1859 o‘zini o‘zi boshqarish.
Urug‘ — biyOvul —oqsoqollarkengashiQo‘shin —botirlarBiylar og‘asi
Ijtimoiy tuzilma: urug‘ — biy; ovul — oqsoqollar kengashi; qo‘shin — botirlar; yuqorida Biylar og‘asi.
Sinfda faoliyat

«Xalq nomi»: «qoraqalpoq» so‘zining ma’nosini yozing va nega xalq nomi o‘z kiyimidan kelganini muhokama qiling.

Mashq
1
Qoraqalpoq nomi nimani anglatadi va qachon yorliqda tilga olingan?
2
1859-yilda qoraqalpoqlarga nima berildi va nega?
3
Qoraqalpoqlar 1811-yil to‘liq bo‘ysundirilgandan 1859-yilda o‘zini o‘zi boshqarish huquqi olgunga qadar necha yil o‘tdi?
4
Oydo‘stbiy qo‘zg‘olonining sababi va oqibati nima bo‘ldi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z kristall bog‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →