ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Buxoro xonligida davlat boshqaruvi va harbiy ish

Darslar 9–10 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
9

Buxoro xonligida davlat boshqaruvi

Darslik: 28–31-betlar
MaqsadBuxoro xonligining hududi, aholisi, markaziy va mahalliy boshqaruv tizimini va asosiy lavozimlarni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
dargoh · dargah (the khan’s court)devonbegi · devonbegi (chief minister)otaliq · ataliq (guardian-adviser)amlok · amlok (lowest administrative unit)
Tushuntirish

Xonlikning chegaralari doimiy emas edi: Shayboniyxon davrida davlatga Xorazm va Xuroson ham kirgan, Abdullaxon II davrida hudud yana kengaydi, uning vafotidan keyin esa Xuroson Eronga o‘tdi, Xorazm esa mustaqil bo‘ldi. Aholi asosan o‘zbeklar va tojiklardan iborat edi; XVI asr boshlarida Dashti Qipchoqdan ko‘p o‘zbek qabilalari kelgan, ularning soni haqida tarixchilar turlicha taxmin qiladi. Oliy idora dargoh deb atalgan, ijro etuvchi hokimiyat esa devon bo‘lib, uni devonbegi (bosh vazir) boshqargan va moliya ishlariga ham javob bergan. Boshqa muhim lavozimlar: otaliq (shahzodaning murabbiysi va nazoratchisi), parvonachi (farmonlarni yetkazuvchi), dodxoh (arizalarni ko‘ruvchi), ko‘kaldosh (xon siyosatiga munosabatni o‘rganuvchi), shayxulislom (shariat nazorati), qozikalon (sudlar boshlig‘i), muhtasib (bozor va jamoat tartibi) va naqib (xonning maslahatchisi). Mahalliy darajada xonlik viloyat va tumanlarga, eng quyi pog‘onada esa amlokka bo‘lingan; amlokni amlokdor boshqargan, unda mirzo, mirob, amin va oqsoqol xizmat qilgan. XVI asrning 40-yillaridan taxt otadan bolaga o‘ta boshladi; ashtarxoniylar davrida otaliq amirlar amiriga aylandi, devonlar zaiflashdi, viloyatlarda hokimiyat mahalliy kuchlar qo‘liga o‘tdi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab hovlisidagi skameyka bo‘shab qoldi. O‘quvchi kimga aytishni bilar edi: avval sinf rahbariga, u esa xo‘jalik mudiriga. Vazifalar aniq bo‘lgani uchun masala tez hal bo‘ldi.

Kim ishlatadi

Mahalla va shahar xizmatlari xodimlari, ofis menejerlari va dispetcherlar qaysi masala kimga tegishli ekanini biladi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabda yoki mahallangizda uchta xizmatni (masalan, kutubxona, tibbiyot xonasi, qorovul) yozing va har biriga qanday masala bilan murojaat qilinishini yozing.

Namunalar
Mansab va vazifa: muhtasib — bozor tarozi va narxlar nazorati; mirob — sug‘orish suvini taqsimlash.
Meros tartibi: avval xonlik sulolaning eng keksa a’zosiga o‘tgan (Ko‘chkunchixon); keyin otadan bolaga.
Sinfda faoliyat

«Mansab kartochkalari»: 6 ta lavozim nomini bir tomonga, vazifasini boshqa tomonga yozing va juftlab to‘g‘rilang.

Mashq
1
Devonbegi kim edi va qanday vazifalarni bajargan?
2
Muhtasib nimaga mas’ul bo‘lgan?
3
Amlok boshqaruvi qanday tarkibdan iborat bo‘lgan?
4
Ashtarxoniylar davrida devonlar nega zaiflashdi va oqibati nima bo‘ldi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKutubxona chirog‘i boshqargichiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →