☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Buxoro amirligida harbiy ish

Darslar 17 · 1 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
17

Buxoro amirligida harbiy ish

Darslik: 61–65-betlar
MaqsadAmirlikda muntazam qo‘shin tuzilishi, 1837-yilgi islohot, harbiy lavozimlar va qurol-yarog‘ni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
qora cherik · qora cherik (irregular levy)sarboz · sarboz (regular infantryman)navkar · navkar (cavalryman)Sarbozxona · Sarbozkhana (barracks)
Tushuntirish

Ashtarxoniylar taqdirini ko‘rgan amirlar muntazam qo‘shinning zarurligini tushundilar, ammo XVIII asr oxirigacha qo‘shin qora cherik bo‘lib qoldi: urush paytida tinch aholidan yig‘ilib, tinchlik o‘rnatilgach uylariga qaytarilgan. Muntazam qo‘shin tuzishni Amir Haydar boshladi, ishni Amir Nasrullo 1837-yilgi harbiy islohot bilan yakunladi: sarboz (piyoda), navkar (otliq) va to‘pchi askarlar tashkil qilindi, dastlab 800 sarboz va 250 to‘pchi bo‘lgan. Askarlar uchun maxsus kiyim joriy etilib, Buxoro chetida 800 uydan iborat Sarbozxona qurildi; muntazam qo‘shin askarlariga maosh to‘landi va soliqlardan ba’zi imtiyozlar berildi. Qo‘shinning oliy qo‘mondoni amir, undan keyin harbiy vazir (to‘pchiboshi) turgan; lavozimlar pansodboshi, yuzboshi, ellikboshi, o‘nboshi, garnizon boshlig‘i to‘qsoba, qarorgoh boshlig‘i naqib va qozi askar, muftiy askar, muhtasiblarni o‘z ichiga olgan. Qurol-yarog‘ XIX asrning birinchi yarmida sifat jihatidan past edi: piltamiltiq, to‘pponcha, nayza va egri qilich ishlatilgan; to‘plar Samarqandda quyilgan, porox Qarshida tayyorlangan.

Namunalar
1837-yilda: 800 sarboz + 250 to‘pchi = 1050 askar — yangi muntazam qo‘shinning boshlang‘ich soni.
Ish taqsimoti: qozi askar — harbiy jinoyat ishlari; muftiy askar — hukm shariatga mosligini tekshirgan.
Sinfda faoliyat

«Qo‘shin ko‘rigi»: sinfni sarboz, navkar, to‘pchi, qo‘mondon guruhlariga bo‘ling va har guruh vazifasini tushuntirsin.

Mashq
1
Qora cherik muntazam qo‘shindan nimasi bilan farq qilgan?
2
Boshlang‘ich muntazam qo‘shinda jami nechta askar bo‘lgan? (800 sarboz va 250 to‘pchi)
3
Sarbozxona nima edi va nima uchun qurilgan?
4
XIX asr birinchi yarmida amirlik qo‘shini nima uchun zamonaviy emas edi?