ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Xiva xonligida davlat boshqaruvi

Darslar 25 · 1 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
25

Xiva xonligida davlat boshqaruvi

Darslik: 90–94-betlar
MaqsadXiva xonligining hududi, aholisi, davlat tuzumi, lavozimlari, sud tizimi va qo‘shinini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
inoq · inaq (chief of a tribal group)mehtar · mehtar (chief minister)Oliy Kengash · Supreme Councilxon navkarlari · khan’s navkars
Tushuntirish

Xonlik tashkil topganda uning hududi kichik bo‘lgan, XIX asrda esa harbiy yurishlar bilan kengaygan; aholi taxminan 800 ming kishi bo‘lib, uning katta qismini o‘zbeklar (taxminan 65 foiz) va turkmanlar (26 foiz), qolganini qoraqalpoqlar, qozoqlar va boshqalar tashkil etgan, raqamlar aniq emas. Abulg‘oziy Bahodirxon 32 ta o‘zbek qabilasini to‘rt guruhga ajratgan: uyg‘ur-nayman, qo‘ng‘irot-qiyot, nukuz-mang‘it, qang‘li-qipchoq; har birini inoq boshqargan. Xonlik 23 ta ma’muriy birlikka bo‘lingan (20 beklik, 2 noiblik va poytaxt hududi), eng quyi birlik masjid qavmi bo‘lib, uni saylangan oqsoqol boshqargan. Xiva ham mutlaq monarxiya edi, lekin xon huzurida Oliy va Kichik Kengash ishlagan; bosh vazir mehtar, undan keyin qo‘shbegi turgan, devonbegi 3 ta devonga (xo‘jalik, ijtimoiy-siyosiy va harbiy) rahbarlik qilgan. Muhammad Rahimxon I davrida inoqlar mavqei pasaydi va saroy amaldorlari soni 360 dan 100 gacha kamaytirildi. Sudda har bir beklikda qozilar bo‘lgan, muftiy fatvo bergan, Xivada qozikalon va qozi o‘rda oliy qozilar edi; qo‘shin Muhammad Rahimxon I davrida tuzilgan taxminan 2 ming kishilik «xon navkarlari»dan va 9–10 ming kishilik xalq lashkaridan iborat bo‘lgan.

65%26%9%o‘zbeklarturkmanlarboshqalar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kichik plakat ustida sakkiz o‘quvchi birdaniga ishlaganda bir-biriga xalaqit berdi. Ular to‘rt kishiga qisqargan holda ishladi, qolganlarga boshqa vazifa berdi va plakat tezroq tayyor bo‘ldi.

Kim ishlatadi

Ish tashkilotchilari, menejerlar va qurilish brigadirlari ishchilar sonini ishga moslaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uch xil ish (masalan, tozalash, yozish, bezash) uchun nechta odam kerakligini taxmin qilib, jadvalga yozing.

Namunalar
Xon navkarlari ~2 ming, xalq lashkari 9–10 ming; xon navkarlari maxsus kiyim kiymagan.
0100200300400360100AvvalKeyinSaroy amaldorlari soni
Saroy amaldorlari 360 dan 100 gacha kamaytirildi: 360 − 100 = 260 ta lavozim qisqardi.
Sinfda faoliyat

«Kim kim?»: mehtar, qo‘shbegi, inoq, yasovulboshi, qozi kalon lavozimlarini kartochkada yozib, vazifasini juftlab ayting.

Mashq
1
Abulg‘oziy 32 o‘zbek qabilasini nechta guruhga bo‘lgan va ularni nima deb atagan?
2
Muhammad Rahimxon I saroy amaldorlari sonini qancha qisqartirgan?
3
Oliy Kengash a’zolari kimlar edi va u nima qilgan?
4
Xiva va Buxoro boshqaruvidagi bir asosiy farqni ayting.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKo‘chat uchun iliq to‘shamaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →