Xiva xonligida madaniy hayot va tarixiy manbalar

Tarixni o‘rganish uchun birinchi navbatda hujjatlar, so‘ng mahalliy va chet ellik mualliflar asarlari manba bo‘ladi. Xiva xon devoni hujjatlari 1873-yilda Rossiya tomonidan xonlik bosib olingach Peterburgga olib ketilgan, 1962-yilda Toshkentga qaytarilgan; ular davlat tuzumi, soliq, pul, boshqaruv va savdo haqida ma’lumot beradi. Mahalliy asarlar orasida Abulg‘oziyning «Shajarayi turk»i, Munisning «Firdavs ul-iqbol»i, Ogahiyning tarixiy asarlari va Xudoyberdi Avaz Muhammadning 1831–1832-yillarda yozilgan «Dili g‘aroyib»i bor. Rossiya elchilari qoldirgan yozuvlar ham muhim: I. Xoxlov (1620–1622), N. Muravyov (1819), G. Danilevskiy va R. Baziner (1842), N. Ignatyev (1858); ular siyosiy va iqtisodiy ma’lumotlar beradi, lekin ko‘pincha o‘z mamlakati manfaatiga xizmat qiladigan maqsad bilan yig‘ilgan. Yevropa sayyohlaridan A. Jenkinson (XVI asr) va venger olimi X. Vamberi (XIX asr) asarlari qimmatlidir; O‘zbekiston olimlari esa «Xorazmning qadimgi davrdan hozirgi kungacha bo‘lgan tarixi» (1976) kabi tadqiqotlar yaratganlar. Har bir manba muallifning pozitsiyasi va maqsadini hisobga olib o‘qilishi kerak.