ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Amirlikda markaziy hokimiyat va davlat boshqaruvi

Darslar 15–16 · 2 ta dars · U. Jo‘rayev, Q. Usmonov, G. Jo‘rayeva, N. Norqulov. O‘zbekiston tarixi (XVI asrdan XIX asr o‘rtalarigacha), 8-sinf. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2019 (qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr)
16

Buxoro amirligida davlat boshqaruvi

Darslik: 57–61-betlar
MaqsadAmirlikning davlat tuzumi, ma’muriy bo‘linishi, yuqori lavozimlari va sud tizimini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
mutlaq monarxiya · absolute monarchytanob · tanab (land area unit)mufti · mufti (issuer of fatwas)qozikalon · qazi-kalan
Tushuntirish

Amirlik mutlaq monarxiya bo‘lib, amir cheklanmagan huquqqa ega edi va qaror qabul qilishda yuqori amaldorlar hamda qabila boshliqlari bilan maslahatlashgan. Ashtarxoniylar davridagi dargoh va devonlar tizimi tugatildi, davlat ishlari saroydagi lavozimlar yoki nufuzli shaxslar qo‘lida to‘plandi; qo‘shbegi amirdan keyingi ikkinchi shaxsga aylandi va Arkda yashadi, otaliq esa o‘z mavqeyini yo‘qotdi. Amirlik viloyatlarga (bekliklarga) bo‘lingan, adabiyotlarda 27 ta beklik tilga olinadi; ularni beklar boshqargan. Quyi pog‘ona ma’muriy birliklari sug‘oriladigan yer hajmiga qarab belgilangan, eng quyisi amlok bo‘lib, uni amlokdor, qishloq oqsoqollari, amin va miroblar yordamida boshqargan. Qo‘shbegidan keyin moliya vaziri (devonbegi) turgan; boshqa lavozimlarga parvonachi, inoqlar, to‘qsoba, ko‘kaldosh, mehtar, qutvol, miroxur va dodxoh kiritilgan. Shariat ijrosini shayxulislom, qozikalon, mufti, muhtasib (rais) va sadrlar ta’minlagan: qozikalon sudlarga rahbarlik qilgan, mufti fatvo bergan, sadrlar vaqf mulkini boshqargan.

Qo‘shbegi —ikkinchi shaxsAmlokdor — amlok(eng quyi)Beklar — 27 tabeklikAmir — mutlaqmonarx
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf sport o‘yinida bahsli vaziyat chiqdi. Bir o‘quvchi qoidalar daftaridan tegishli bandni topib o‘qidi, hakam esa shu band asosida qaror chiqardi. Rollar ajratilgani uchun qaror hammaga adolatli tuyuldi.

Kim ishlatadi

Sudyalar, hakamlar va huquqshunoslar qoidaning tegishli bandini topib, qarorini unga asoslaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir o‘yin qoidalaridan bitta bandni yozing, so‘ng bahsli holat o‘ylab toping va shu band qaysi qarorni berishini ko‘rsating.

Namunalar
Tanob: 1 gektar taxminan 12 tanob; 36–60 tanob (3–5 gektar) eng kichik tanho yeri.
Fatvo tartibi: muftiy fatvo beradi → qozi shu asosda hukm chiqaradi.
Sinfda faoliyat

«Pog‘onalar»: amir → qo‘shbegi → beklar → amlokdor zanjirini piramida shaklida chizib, har birining vazifasini yozing.

Mashq
1
Amirlikdagi davlat tizimi nima uchun mutlaq monarxiya deyiladi?
2
Qo‘shbegi lavozimi haqida nimalarni bilasiz?
3
36 tanob necha gektar bo‘ladi, agar 1 gektar 12 tanob bo‘lsa?
4
Mufti va qozikalonning vazifalari qanday farqlanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMuzlash signalizatsiyasi: 3 volt, to‘rt elementHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →