☰ Mundarija · Ona tili

Uyushiq va ajratilgan bo‘laklar nazorati; kiritmalar

Darslar 72–73 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
73

Kiritmalar (kirish so‘z)

Darslik: 124–127-betlar
MaqsadKiritma (kirish so‘z) tushunchasi, ma’nolari va turlari; tinish belgilari.
Yangi so‘zlar
kiritma · parenthetical elementishonch · confidencegumon · presumptionnisbatlanish · attribution
Tushuntirish

Gap bo‘laklari bilan hokim-tobelik aloqasiga kirishmaydigan, ammo gap yoki matn mazmuniga daxldor so‘z, birikma yoki gap kiritma deyiladi. Kiritma so‘zlovchining fikriga munosabatini (ishonch: shubhasiz; gumon: ehtimol; tasdiq: albatta; inkor), fikrning kimgadir nisbatlanishini (ta’kidlanishicha, menimcha), fikr qismlarining tartibini (birinchidan, ikkinchidan) va qo‘shimcha izohni bildiradi. Kiritma gapdan yozuvda vergul, tire va ba’zan qavs bilan, nutqda esa kichik to‘xtam bilan ajratiladi: «Ehtimol, ertaga yomg‘ir yog‘ar». Kiritmalar sodda (so‘z, so‘z-gap) va murakkab (birikma, kengaygan birikma, gap) bo‘ladi: «Rostini aytsam, men charchadim». Kiritmani gapdan olib tashlasak, gap tuzilishi buzilmaydi.

Namunalar
Gumon: «Ehtimol, u bugun kelmas.» Ishonch: «Shubhasiz, bu to‘g‘ri yo‘l.» Tartib: «Birinchidan, vaqt yo‘q; ikkinchidan, pul yo‘q.»
Nisbatlanish: «Menimcha, bu usul yaxshi.» Murakkab: «Hozir ma’lum bo‘lishicha, imtihon ertaga bo‘ladi.» Qavs: «Dars (men bilaman) soat to‘qqizda boshlanadi.»
Sinfda faoliyat

Kiritma izlash: matnda kiritmalarni topib, ma’nosiga ko‘ra «ishonch», «gumon», «tartib», «nisbatlanish» ustunlariga yozing.

Mashq
1
«Albatta, men kelaman» da kiritmani toping va ma’nosini ayting.
2
Kiritma gap bo‘laklaridan nima bilan farq qiladi?
3
Ishonch, gumon va tartib ma’nosidagi kiritmalar bilan 3 gap tuzing.
4
Nima uchun kiritmani olib tashlasak, gap buzilmaydi?