35
Matn va lug‘atlar bilan ishlash
Darslik: 53-bet
MaqsadNavoiyning she’riy parchasi: «surat» va «ma’no» tushunchalari; asosiy fikrni topish va lug‘at bilan ishlash.
Yangi so‘zlar
surat · outer formma’no · meaning, contentsiyrat · inner natureahli maoniy · connoisseurs of meaning
Tushuntirish
Parchada Alisher Navoiy she’rda asosiy narsa — ma’no ekanini aytadi. Surat, ya’ni tashqi ko‘rinish, vazn va qofiya qanday bo‘lsa-bo‘lsin, mazmuni bo‘lmagan she’r donishmandlar nazdida yaxshi hisoblanmaydi. Surati ham chiroyli, ichida mazmuni ham dilni tortadigan she’r esa eng yaxshisi. Shoir oxirida she’rini xalq ko‘nglini yoritadigan qilishni tilaydi. Matnda eskirgan so‘zlar bor: durur — dir, anga — unga, erur — dir, dog‘i — yana. Ularni lug‘atdan topib, hozirgi shaklda ifodalang. Shu o‘rinda «Suratga emas, siyratga boq» degan maqolning ma’nosi ham shu: tashqi ko‘rinish emas, ichki dunyo muhim.
Namunalar
Eski shakllarni yangilash: «ma’ni anga marg‘ub emas» → «unga ma’no yoqmaydi (ma’nosi yo‘q narsa maqbul emas)».
Asosiy fikr uch gapda: 1) she’rning asli ma’no; 2) faqat chiroyli shakl yetmaydi; 3) shakl ham, ma’no ham go‘zal bo‘lsa — eng yaxshi.
Sinfda faoliyat
«Surat va ma’no» mini-bahsi: bir guruh shaklni, ikkinchisi mazmunni himoya qiladi, so‘ng umumiy xulosa chiqariladi.
Mashq
1
Navoiy she’rda nimani eng muhim deb hisoblaydi?
Ma’noni; surat ham chiroyli bo‘lsa, yanada yaxshi.
2
«Durur», «anga», «erur» so‘zlarining hozirgi shaklini ayting.
Durur — dir (bor), anga — unga, erur — dir (bo‘ladi).
3
«Siyrat» so‘ziga ma’nodosh va antonim toping.
Ma’nodosh: xulq, ichki dunyo; antonim: surat (tashqi ko‘rinish).
4
Matnga qaysi sarlavha mosroq: «Surat va ma’no» yoki «Bahor fasli»? Nega?
«Surat va ma’no», chunki parcha she’rdagi shakl va mazmun haqida.