33
Mumtoz matn va lug‘atlar bilan ishlash
Darslik: 51-bet
MaqsadAbdulla Avloniyning «Turkiy guliston yoxud axloq» asaridagi «Afv» parchasi bilan ishlash.
Yangi so‘zlar
afv · forgivenessuzr · excuse, apologyqusur · faultmag‘firat · pardon
Tushuntirish
Abdulla Avloniy (1878–1934) — jadid ma’rifatparvari, shoir va muallim; uning «Turkiy guliston yoxud axloq» kitobi (1913) yaxshi va yomon xulqlar haqida. Parchada afv, ya’ni kechirish, eng go‘zal xulqlardan biri ekani aytiladi. Kimdir xatosini tan olib, uzr so‘rasa, uni kechirish kerak, chunki ulug‘lik o‘ch olishda emas, kechira bilishda namoyon bo‘ladi. Muallif ikki kishi misolida ko‘rsatadiki, o‘ch olinsa, yomonlik ikki barobar ko‘payadi, kechirilsa, ikkalasi ham xotirjam bo‘ladi. Matnda eskirgan shakllar bor: kechurmak — kechirmoq, ila — bilan, o‘kunub — afsuslanib. Ularni hozirgi shaklga keltirib o‘qing.
Namunalar
Zamonaviylashtirish: «Uzr aytsa, afv qilur» → «Uzr so‘rasa, kechiradi.»
Sinonim qatori: kechirmoq — afv etmoq; maqtamoq — olqishlamoq; xafa — g‘amgin.
Sinfda faoliyat
Sinonim zanjiri: «xafa, kechirmoq, maqtamoq, yomon» so‘zlariga sinonimlarni lug‘atdan topib, zanjirni davom ettiring.
Mashq
1
Parchaga ko‘ra, afv nima va nega afzal?
Afv — kechirish; u o‘ch olishdan afzal, chunki yomonlikni ko‘paytirmaydi va ikkala tomonni xursand qiladi.
2
«Kechurmak» va «o‘kunub» so‘zlarining hozirgi shaklini ayting.
Kechirmoq; afsuslanib (pushaymon bo‘lib).
3
«Uzr», «qusur» so‘zlariga sinonim topib, gapda qo‘llang.
Uzr — kechirim, qusur — nuqson. Masalan: U kechirim so‘radi. Nuqsonni tuzatdi.
4
Nima uchun afv qilish kuchli kishilarning belgisi hisoblanadi?
Chunki g‘azabni yengish va o‘zini bosish o‘ch olishdan ko‘ra ko‘p iroda talab qiladi.