☰ Mundarija · Ona tili

Kirish: so‘z tanlash va adabiy nutq

Darslar 1–2 · 2 ta dars · M. Qodirov, H. Ne’matov, M. Abduraimova, R. Sayfullayeva, B. Mengliyev. Ona tili 8-sinf, 4-nashr. Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
2

Adabiy nutq me’yorlari. Nutqning ko‘rinishlari

Darslik: 4–5-betlar
MaqsadAdabiy nutq me’yorlarini va nutq uslublarini (so‘zlashuv, badiiy, publitsistik, ilmiy, rasmiy-idoraviy) farqlash.
Yangi so‘zlar
adabiy nutq · literary speechsheva · dialectme’yor · normuslub · style
Tushuntirish

Til og‘zaki va yozma shaklda yashaydi. Xalq tilining qat’iy qoidalarga solingan, hamma uchun umumiy ko‘rinishi adabiy nutq, muayyan hududda yashovchilar so‘zlashadigan ko‘rinishi esa sheva deyiladi; yozuvda asosan adabiy nutq qo‘llanadi. Adabiy nutq talaffuz, imlo, so‘z tanlash va tinish belgilari bo‘yicha belgilangan me’yorlarga tayanadi. Uyda yoki do‘stlar bilan shevada gaplashish tabiiy, lekin dars, majlis, hujjat va ommaviy chiqishlarda adabiy me’yorga amal qilinadi. Qaysi sohada ishlatilishiga qarab nutq uslublari farqlanadi: so‘zlashuv, badiiy, publitsistik, ilmiy va rasmiy-idoraviy. Har bir uslub o‘ziga xos so‘zlar va gap tuzilishidan foydalanadi.

Namunalar
Ilmiy uslub: «Suv 100 daraja Selsiyda qaynaydi.» Gap aniq, ko‘chma ma’noli so‘zlarsiz.
Rasmiy-idoraviy uslub: «Ariza ko‘rib chiqildi va qabul qilindi.» Ixcham, hissiyotsiz, kesimlari majhul nisbatda.
Sinfda faoliyat

Uch guruhga bo‘linib, bitta voqea (masalan, maktab tanlovi) haqida uch uslubda: so‘zlashuv, publitsistik va rasmiy 2–3 gap yozing va o‘qib bering.

Mashq
1
Adabiy nutq bilan sheva nutqining asosiy farqi nimada?
2
Qaysi uslubda nutq me’yorlariga eng erkin munosabatda bo‘linadi?
3
«Qonun bo‘yicha jarima to‘lanadi» jumlasi qaysi uslubga xos?
4
Nima uchun maktabda adabiy nutq me’yorlarini o‘rganamiz?