Adabiy nutq me’yorlari. Nutqning ko‘rinishlari
Til og‘zaki va yozma shaklda yashaydi. Xalq tilining qat’iy qoidalarga solingan, hamma uchun umumiy ko‘rinishi adabiy nutq, muayyan hududda yashovchilar so‘zlashadigan ko‘rinishi esa sheva deyiladi; yozuvda asosan adabiy nutq qo‘llanadi. Adabiy nutq talaffuz, imlo, so‘z tanlash va tinish belgilari bo‘yicha belgilangan me’yorlarga tayanadi. Uyda yoki do‘stlar bilan shevada gaplashish tabiiy, lekin dars, majlis, hujjat va ommaviy chiqishlarda adabiy me’yorga amal qilinadi. Qaysi sohada ishlatilishiga qarab nutq uslublari farqlanadi: so‘zlashuv, badiiy, publitsistik, ilmiy va rasmiy-idoraviy. Har bir uslub o‘ziga xos so‘zlar va gap tuzilishidan foydalanadi.
| Uslub | Belgisi | Qayerda |
|---|---|---|
| so‘zlashuv | erkin, jonli | suhbat |
| badiiy | obrazli, tasviriy | she’r, hikoya |
| publitsistik | ta’sirchan, dolzarb | gazeta, nutq |
| ilmiy | aniq, atamali | darslik, maqola |
| rasmiy-idoraviy | ixcham, hissiyotsiz | ariza, buyruq |
Siz bir xil xabarni sinfdoshingizga qisqa yozasiz, maktab ma’muriyatiga esa hurmat bilan, to‘liq yozasiz. Har biri o‘z o‘quvchisiga mos tushadi.
Jurnalistlar, ma’murlar, olimlar va yozuvchilar har biri o‘z uslubida yozadi, shuning uchun uslubni farqlay olish kerak.
Bir voqeani avval do‘stingizga, keyin hurmatli kattaga aytayotgandek ikki-uch gapda yozib ko‘ring.
Uch guruhga bo‘linib, bitta voqea (masalan, maktab tanlovi) haqida uch uslubda: so‘zlashuv, publitsistik va rasmiy 2–3 gap yozing va o‘qib bering.