☰ Mundarija · Geografiya

Tabiiy sharoit va boyliklar

Darslar 5–6 · 2 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
5

O‘zbekistonning tabiiy sharoiti va tabiiy boyliklari

Darslik: 13–14-betlar
MaqsadTabiiy sharoit va tabiiy boyliklarning farqini va tabiiy boyliklar turlarini bilish.
Yangi so‘zlar
tabiiy sharoit · natural conditionstabiiy boyliklar · natural resourcestiklanmaydigan boyliklar · non-renewable resourcestugamaydigan boyliklar · inexhaustible resources
Tushuntirish

Tabiiy sharoit — ishlab chiqarish va hayot kechiradigan joyning tabiiy xususiyatlari: relyef, iqlim, sho‘rxok yerlar, cho‘llar va boshqalar. Tabiiy boyliklar esa bevosita ishlab chiqarishga jalb qilinadigan, uning xomashyo va energiya bazasini tashkil etuvchi tabiat ne’matlaridir. Tog‘ relyefi, sho‘rxoklar va jarliklar hududni o‘zlashtirishni qiyinlashtiradi, qurg‘oqchil yillarda esa daryolar suvi kamayadi; fan-texnika bu bog‘liqlikni kamaytirmoqda. Boyliklar uch guruhga bo‘linadi: tiklanmaydigan (neft, gaz, ko‘mir, ruda kabi foydali qazilmalar), tiklanadigan (suv, unumdor tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosi, havo) va tugamaydigan (quyosh energiyasi, agroiqlimiy boylik). Tiklanmaydigan boyliklardan ogilona foydalanish uchun konlarni to‘liq qazib olish, atrof-muhitni buzmaslik, barcha qimmatli moddalardan foydalanish, geologik qidiruvni davom ettirish va resursni tejaydigan texnologiyani qo‘llash kerak.

Namunalar
Neft konini qazib bo‘lgach, u qayta hosil bo‘lmaydi; shuning uchun u tiklanmaydigan boylik hisoblanadi.
O‘rmon kesilgan joyga yangi ko‘chat o‘tqazilsa, daraxtlar o‘nlab yilda tiklanadi; shu sababli o‘simlik dunyosi tiklanadigan boylik.
Sinfda faoliyat

«Boylik kartochkalari»: har bir o‘quvchi tasodifiy boylikni (gaz, suv, tuproq, quyosh, oltin) oladi va sinfdagi uch guruhdan qaysi biriga tegishli ekanini aytib joylashtiradi.

Mashq
1
Qizilqumning issiq va quruq iqlimi hamda undagi oltin koni — qaysi biri tabiiy sharoit, qaysi biri tabiiy boylik? Tushuntiring.
2
Tiklanmaydigan boyliklarga uchta misol keltiring.
3
Quyosh energiyasi qaysi guruhga kiradi va nima uchun?
4
Nima uchun unumdor tuproqni asrash kerak?