ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Tabiiy sharoit va boyliklar

Darslar 5–6 · 2 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
6

Tabiiy sharoit va tabiiy boyliklarning milliy iqtisodiyotdagi ahamiyati

Darslik: 15–17-betlar
MaqsadO‘zbekiston tabiat mintaqalarining (cho‘l, adir, tog‘, yaylov) xo‘jalikdagi ahamiyatini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
cho‘l mintaqasi · desert zoneadir · adyr (foothills)lalmikor dehqonchilik · rain-fed farmingmelioratsiya · land reclamation
Tushuntirish

Hudud xo‘jalik ahamiyatiga ko‘ra to‘rt mintaqaga bo‘linadi. Dengiz sathidan 400 m gacha bo‘lgan joylar cho‘l mintaqasi: ozuqasi kam, shuning uchun yaylov chorvachiligida foydalaniladi, lekin neft, gaz, oltingugurt, oltin, fosforit va qurilish xomashyosi bu yerda ko‘p. 400–1200 m balandlikdagi adirlar iqlimi yumshoqroq, tuprog‘i chirindiga boy, dehqonchilik uchun eng qulay; aholi qadimdan shu yerda yashagan, balandroq adirlarda lalmikor dehqonchilik yuritiladi. 1200 m dan baland tog‘ mintaqasida yog‘in ko‘p, yoz qisqa; yovvoyi mevali daraxtlar o‘sadi, konlar (marmar, volfram, mis, qo‘ng‘ir ko‘mir) topilgan va dam olishda foydalaniladi. Baland tog‘larning yaylov mintaqasida yilning katta qismida sovuq va qor bo‘ladi, qulay joylar chorvachilikka beriladi. Daryolar tog‘lardan boshlanadi va yillik suvning katta qismi bahor va yoz boshida oqadi, shuning uchun suv omborlari quriladi. Yerni sho‘rlanish va jarlikdan saqlash uchun zovur, yuvish va almashlab ekish kabi melioratsiya va agrotexnika choralari qo‘llanadi.

ZonaBalandlikAsosiy foydalanish
Cho‘l400 m gachayaylov, neft, gaz, oltin
Adir400–1200 mdehqonchilik
Tog‘1200 m dan yuqoriyovvoyi mevalar, konlar, dam olish
Yaylovbaland tog‘larchorvachilik
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab sayohatida avtobus pasttekislikdan tog‘ yo‘liga ko‘tariladi: o‘quvchilar quruq tekislikda qo‘ylar, sug‘oriladigan joylarda dalalar, undan balandroqda bog‘lar va yozgi yaylovlarni ko‘radi. Har bir joy o‘z sharoitiga mos ish uchun foydalaniladi.

Kim ishlatadi

Chorvador yaylovni mavsumga qarab tanlaydi, fermer yerning sug‘orilishiga qarab ekin belgilaydi, geolog foydali qazilma izlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Xaritada pasttekislikdagi shahardan tog‘dagi joygacha yo‘l chizing va har bosqichda qanday yer foydalanishini kutishingizni yozing.

Namunalar
Qizilqum cho‘lida gaz va oltin konlari bor, lekin o‘tloqlari kambag‘al: bir qo‘y uchun 2–3 gektar yaylov kerak bo‘ladi.
G‘ozg‘on marmari ham, volfram rudasi ham Nurota tog‘laridan qazib olinadi; Ohangaron vodiysi atrofida mis rudasi va o‘tga chidamli loy topilgan.
Sinfda faoliyat

«Mintaqa zinapoyasi»: doskaga balandlik shkalasini chizib, 400, 1200 m belgilari bo‘yicha mintaqalarni va ularning xo‘jalik turlarini guruh bilan joylashtiring.

Mashq
1
Cho‘l mintaqasi qaysi balandlikkacha davom etadi?
2
Nima uchun adirlar dehqonchilik uchun qulay?
3
Bir qo‘yga 3 gektar yaylov kerak. 90 gektarda nechta qo‘y boqish mumkin?
4
Daryo suvini nima uchun suv omborlarida to‘planadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliB quticha nega o‘tkazib yubordi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →