☰ Mundarija · Geografiya

Ko‘mir sanoati va elektroenergetika

Darslar 14–15 · 2 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
14

Ko‘mir sanoati

Darslik: 37–39-betlar
MaqsadKo‘mir sanoatining konlarini, qazib olish usullarini va ekologik muammolarini bilish.
Yangi so‘zlar
ochiq usulda qazish · open-pit miningshaxta · underground mineqo‘ng‘ir ko‘mir · brown coalrekultivatsiya · land recultivation
Tushuntirish

O‘zbekistonda ko‘mir kam, uning asosiy zaxiralari Angren, Sharg‘un va Boysun konlarida. Angren koni yer yuziga yaqin joylashgan qo‘ng‘ir ko‘mir koni, 1950-yillarda ishga tushgan va ko‘mirning katta qismi ochiq usulda (karyerda) qazib olinadi. Ochiq usulda bir ishchining qazib oladigan ko‘miri shaxta usulidagidan taxminan 6 barobar ko‘p, karyer qancha katta bo‘lsa, xarajat shuncha kam. Angren ko‘miri sifati past, lekin zaxirasi katta, iste’molchiga yaqin, shuning uchun ko‘pi kon yaqinidagi issiqlik elektrostansiyalarida yoqiladi, bir qismi esa yer ostida gazga aylantiriladi. Ko‘mir tarkibida alyuminiy xomashyosi bo‘lgan gilmoya va nodir elementlar ham uchraydi. Surxondaryo viloyatidagi Sharg‘un koni yuqori sifatli toshko‘mir beradi, u shaxta usulida qazib olinadi, mayda ko‘mir esa briket qilinadi. Ochiq usulda katta maydonlarni kon chiqindilari egallaydi, tutun va chang qishloq xo‘jaligiga zarar yetkazadi; chorasi sifatida buzilgan yerlar rekultivatsiya qilinadi, ya’ni qayta tiklanadi. Ko‘mirga talab ortgani uchun u hamma ehtiyojni qoplamaydi.

Namunalar
Ochiq usulda karyerdagi ko‘mir ekskavator bilan yer yuzasidan olinadi; shaxtada esa ishchilar chuqur quduq va yo‘laklar orqali ko‘mirga yetib boradi.
Angren yaqinidagi issiqlik elektrostansiyasi ko‘mirni kondan qisqa masofada oladi, bu esa tashish xarajatini kamaytiradi.
Sinfda faoliyat

«Karyer va shaxta»: guruhlar jadval tuzib, ikki usulning afzallik va kamchiliklarini (unumdorlik, xarajat, atrof-muhit) taqqoslaydi.

Mashq
1
O‘zbekistondagi uchta asosiy ko‘mir konini ayting.
2
Ochiq usulning shaxta usulidan ustunligi nimada?
3
Shaxtyor smenada 20 t ko‘mir qazisa, ochiq usulda 6 barobar ko‘p olinadi. Ochiq usulda necha tonna?
4
Nima uchun karyerlar atrofidagi yerlarni rekultivatsiya qilish zarur?