Ko‘mir sanoati
O‘zbekistonda ko‘mir kam, uning asosiy zaxiralari Angren, Sharg‘un va Boysun konlarida. Angren koni yer yuziga yaqin joylashgan qo‘ng‘ir ko‘mir koni, 1950-yillarda ishga tushgan va ko‘mirning katta qismi ochiq usulda (karyerda) qazib olinadi. Ochiq usulda bir ishchining qazib oladigan ko‘miri shaxta usulidagidan taxminan 6 barobar ko‘p, karyer qancha katta bo‘lsa, xarajat shuncha kam. Angren ko‘miri sifati past, lekin zaxirasi katta, iste’molchiga yaqin, shuning uchun ko‘pi kon yaqinidagi issiqlik elektrostansiyalarida yoqiladi, bir qismi esa yer ostida gazga aylantiriladi. Ko‘mir tarkibida alyuminiy xomashyosi bo‘lgan gilmoya va nodir elementlar ham uchraydi. Surxondaryo viloyatidagi Sharg‘un koni yuqori sifatli toshko‘mir beradi, u shaxta usulida qazib olinadi, mayda ko‘mir esa briket qilinadi. Ochiq usulda katta maydonlarni kon chiqindilari egallaydi, tutun va chang qishloq xo‘jaligiga zarar yetkazadi; chorasi sifatida buzilgan yerlar rekultivatsiya qilinadi, ya’ni qayta tiklanadi. Ko‘mirga talab ortgani uchun u hamma ehtiyojni qoplamaydi.
| Konlar | Ko‘mir | Qazib olish |
|---|---|---|
| Angren | qo‘ng‘ir | ochiq usul |
| Sharg‘un (Surxondaryo) | toshko‘mir | shaxta |
Ko‘cha ostiga suv quvuri yotqizilganda ishchilar yer ostidan tunnel qazimaydi, quvur yer yuziga yaqin bo‘lgani uchun tepadan xandaq ochadi. Ko‘mir qatlami ham yer yuziga yaqin bo‘lsa, kon ochiq usulda qaziladi.
Kon muhandisi qazish usulini tanlaydi, ekolog yerni tiklash rejasini tuzadi, surveyer chuqurlik va hajmni o‘lchaydi.
Yer kesimini yon tomondan chizing: bir qatlam ko‘mir yuzaga yaqin, ikkinchisi chuqurda; har biriga yetib borish usulini ko‘rsating.
«Karyer va shaxta»: guruhlar jadval tuzib, ikki usulning afzallik va kamchiliklarini (unumdorlik, xarajat, atrof-muhit) taqqoslaydi.