☰ Mundarija · Geografiya

Yoqilg‘i-energetika majmuasi, neft va gaz

Darslar 12–13 · 2 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
12

Yoqilg‘i-energetika majmuasi

Darslik: 33–34-betlar
MaqsadYoqilg‘i-energetika majmuasi tarkibini, shartli yoqilg‘i va yoqilg‘i-energetika balansini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
yoqilg‘i-energetika majmuasi · fuel and energy complexshartli yoqilg‘i · conventional fuelmahalliy yoqilg‘i · local fuelyoqilg‘i-energetika balansi · fuel-energy balance
Tushuntirish

Yoqilg‘i-energetika majmuasiga yoqilg‘i sanoati (neft, gaz, ko‘mir, torf, slanes qazib olish va ularga ishlov berish) hamda elektroenergetika kiradi. Energetika boyliklari — yoqilg‘i boyliklari va gidroenergiya (yuqoridan tushayotgan daryo suvi energiyasi). Ilm-fan quyosh, shamol va geotermal energiya kabi tugamaydigan manbalardan keng foydalanish yo‘llarini izlaydi. Turli yoqilg‘ilarni solishtirish uchun ular shartli yoqilg‘iga aylantiriladi: shartli yoqilg‘i birligi sifatida yonish issiqligi taxminan 7000 kkal bo‘lgan 1 kg yuqori sifatli toshko‘mir olinadi, boshqa yoqilg‘ining issiqligi shunga nisbatan koeffitsient bilan ifodalanadi. Issiqligi kam yoqilg‘ilar (torf, slanes, qo‘ng‘ir ko‘mir) uzoqqa tashilsa qimmatlashadi, shuning uchun ular mahalliy yoqilg‘i hisoblanadi va qazib olingan joyda ishlatiladi. Eng tejamli yoqilg‘i neft va gaz: ularni qazib olish va quvur orqali yuborish arzon. Qazib olingan va ishlatilgan yoqilg‘i nisbati yoqilg‘i-energetika balansi deyiladi; hozir uning eng katta qismini tabiiy gaz tashkil etadi.

Namunalar
Qo‘ng‘ir ko‘mir koni yonida elektr stansiya qurish foydali, chunki ko‘mirni uzoqqa tashish qimmat.
1 t neftning koeffitsienti 1,4 bo‘lsa, u 1,4 t shartli yoqilg‘iga teng, ya’ni toshko‘mirdan ko‘ra ko‘proq energiya beradi.
Sinfda faoliyat

«Yoqilg‘i xaritasi»: guruhlar atlasdan neft, gaz, ko‘mir konlari va quvurlarni topib, yozuvsiz xaritaga turli rangda tushiradi.

Mashq
1
Yoqilg‘i-energetika majmuasi qaysi ikki sanoatdan iborat?
2
Mahalliy yoqilg‘i nima va nima uchun u qazib olingan joyda ishlatiladi?
3
Koeffitsienti 1,4 bo‘lgan 500 t neft necha tonna shartli yoqilg‘iga teng?
4
Nima uchun neft va gaz eng tejamli yoqilg‘i hisoblanadi?