☰ Mundarija · Geografiya

Amaliy mashg‘ulot

Darslar 59 · 1 ta dars · P. Musayev, J. Musayev. Geografiya: O‘zbekistonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi, 8-sinf. To‘ldirilgan oltinchi nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati, Toshkent, 2019
59

Amaliy mashg‘ulot

Darslik: 169–170-betlar
MaqsadIqtisodiy rayonni tasniflash rejasini qo‘llash, aholi zichligini hisoblash va rayonlarni taqqoslash.
Yangi so‘zlar
tasnif rejasi · characterization planaholi zichligi · population densityixtisoslashuv · specializationhududiy ishlab chiqarish aloqalari · territorial production links
Tushuntirish

Bu amaliy mashg‘ulotda biz butun bob bo‘yicha o‘rganganlarimizni birlashtiramiz. Iqtisodiy rayonni tasniflash uchun ma’lum tartibda ish yuritiladi: avval iqtisodiy-geografik o‘rni (chegaradosh hududlar, transport yo‘llari), keyin tabiiy sharoit va boyliklar, so‘ng aholi va mehnat resurslari, undan keyin xo‘jalik tarkibi va ixtisoslashuv, transport va tashqi aloqalar, oxirida muammolar va istiqbollar. Aholi zichligi aholi sonini maydonga bo‘lish orqali topiladi: zichlik = aholi soni / maydon (kishi/kv. km). Ixtisoslashuvni baholashda K = M / A formulasidan foydalanamiz va K birdan katta bo‘lsa, rayon shu tarmoqqa ixtisoslashgan hisoblanadi. Ikki rayonni solishtirganda o‘xshash jihatlarni (masalan, ikkalasi ham sug‘orma dehqonchilikka tayanadi) va farqlarni (masalan, birida sanoat, ikkinchisida qishloq xo‘jaligi ustun) alohida ajratamiz. Shahar yoki tumaningiz tavsifini tuzishda xomashyo, energiya va tayyor mahsulot bo‘yicha ishlab chiqarish aloqalari chizmasini chizish, shuningdek, tabiatni muhofaza qilish chora-tadbirlarini yozish foydali. Ma’lumotlarni atlas, statistik ma’lumotnomalar va ishonchli rasmiy manbalardan oling: raqamlar yildan yilga o‘zgaradi, shuning uchun ularning sanasini ham yozing.

Namunalar
Faraz qiling, A rayonida 3 000 000 kishi va 4 000 kv. km bor: zichlik 3 000 000 / 4 000 = 750 kishi/kv. km. B rayonida 1 000 000 kishi va 100 000 kv. km: zichlik 10.
Taqqoslash: Toshkent rayoni sanoatda yetakchi, Mirzacho‘l esa paxta va g‘allaga tayanadi; ikkalasi ham transport yo‘llari ko‘p bo‘lgan hududlar.
Sinfda faoliyat

Quyidagi rejaga ko‘ra o‘z viloyatingizning bir sahifalik tavsifini yozing: o‘rni, tabiiy sharoit, aholi, xo‘jalik, transport, muammolar. Ma’lumotlarni o‘qituvchi ko‘rsatgan manbadan oling.

Mashq
1
Iqtisodiy rayon tavsifi rejasining birinchi bandi qaysi?
2
Zichlikni toping: 2 400 000 kishi va 1 200 kv. km.
3
Nima uchun statistik raqamlarning sanasini yozish kerak?
4
Rayonda sanoat mahsulotining ulushi 18%, aholi ulushi 6%. K ni toping.